Ông Trump và canh bạc tại eo biển Hormuz

Sáng 6-5 (theo giờ Việt Nam), Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo chiến dịch "Dự án Tự do" của Mỹ nhằm dẫn dắt tàu thuyền qua eo biển Hormuz sẽ tạm dừng trong thời gian ngắn, viện dẫn đề nghị từ Pakistan và những tiến triển hướng tới một thỏa thuận cuối cùng với Iran, song nhấn mạnh rằng lệnh phong tỏa hải quân vẫn sẽ được duy trì đầy đủ.

Điều này có nghĩa các lực lượng Mỹ vẫn chưa rút khỏi khu vực. Trước đó, hôm 4-5, Mỹ và Iran đã nổ súng qua lại tại Vịnh Ba Tư, đồng thời lôi kéo cả Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) vào vòng xoáy căng thẳng.

Đô đốc Brad Cooper - chỉ huy Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) - cho biết lúc đó quân đội Mỹ đã đẩy lùi các đợt tấn công bằng thiết bị không người lái, tên lửa và tàu vũ trang của Iran trong lúc hộ tống hai tàu treo cờ Mỹ qua eo biển Hormuz.

"Chúng tôi đã bắn chìm 7 tàu nhỏ, hay như cách gọi của họ là tàu cao tốc" - ông Trump viết trên nền tảng Truth Social.

Lệnh ngừng bắn lung lay

Những diễn biến ngày 4-5 không chỉ dừng lại ở cuộc đối đầu Mỹ - Iran. UAE cho biết nước này đã đánh chặn các tên lửa hành trình của Iran, đồng thời cáo buộc Tehran dùng drone tấn công gây hỏa hoạn lớn tại cảng Fujairah, khiến ba người phải nhập viện.

Đây cũng là lần đầu tiên quốc gia vùng Vịnh này phát cảnh báo tên lửa tới người dân kể từ khi thỏa thuận ngừng bắn Mỹ - Iran có hiệu lực vào ngày 8-4.

Trước đó, một tàu chở dầu thuộc sở hữu của công ty dầu mỏ quốc doanh ADNOC (UAE) cũng bị drone Iran tấn công khi tìm cách đi qua eo biển Hormuz.

Tại Oman, truyền thông đưa tin về một vụ tấn công vào tòa nhà khiến 2 người bị thương, nhưng chưa xác định được thủ phạm. Ông Trump cho biết thêm Iran đã tấn công một tàu chở dầu của Hàn Quốc tại eo biển này.

Những diễn biến đó lập tức đẩy giá dầu thế giới tăng vọt. Kết thúc phiên giao dịch ngày 4-5, dầu thô Brent tăng khoảng 6%, chốt phiên trên mức 114 USD/thùng; dầu WTI của Mỹ tăng hơn 4%, lên gần 106 USD/thùng.

Các nhà phân tích nhận định những diễn biến bạo lực ngày 4-5 một lần nữa phơi bày thất bại của Mỹ và Iran trong việc đạt thỏa thuận dài hạn. "Tất cả những điều này càng cho thấy thỏa thuận ngừng bắn Mỹ - Iran vẫn mong manh.

Kịch bản nhiều khả năng nhất là một cuộc xung đột kéo dài, với căng thẳng liên tục và giao tranh lẻ tẻ, khiến giá dầu duy trì ở mức cao" - bà Becca Wasser, cây bút chuyên về quốc phòng của Hãng tin Bloomberg, bình luận.

Một số tiếng nói tại Washington đã kêu gọi Mỹ và đồng minh Israel nối lại các cuộc tấn công nhằm vào Iran. Trên nền tảng X ngày 4-5, Thượng nghị sĩ Cộng hòa Lindsey Graham cho rằng việc Iran tấn công UAE và các tàu hàng là đủ cơ sở để tiến hành "một đòn đáp trả mạnh mẽ và nhanh gọn, nhằm tiếp tục giáng thêm thiệt hại lên cỗ máy chiến tranh của Iran".

Tuy nhiên, chính quyền ông Trump dường như chưa coi các hành động của Iran là vi phạm thỏa thuận ngừng bắn. Trong cuộc phỏng vấn với Đài ABC News ngày 4-5, ông Trump không khẳng định điều đó và hạ thấp mức độ nghiêm trọng của các vụ tấn công: "Đó không phải là hỏa lực mạnh".

Đô đốc Cooper nhiều lần từ chối trả lời câu hỏi liệu lệnh ngừng bắn đã bị phá vỡ hay chưa, trong khi Đại sứ Mỹ tại Liên hợp quốc Mike Waltz cho biết ông sẽ "để Nhà Trắng quyết định về việc tuyên bố vi phạm thỏa thuận ngừng bắn".

Hormuz - con bài của Tehran

Theo New York Times, tình trạng phong tỏa tại eo biển Hormuz đang trở thành một trong những trở ngại lớn nhất trong các cuộc đàm phán Mỹ - Iran nhằm chấm dứt xung đột. Thỏa thuận ngừng bắn có hiệu lực từ tháng trước chỉ mang tính tạm thời, nhằm tạo điều kiện đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran, chứ không giải quyết dứt điểm xung đột.

Bằng việc cam kết giải cứu các tàu bị mắc kẹt tại eo biển, ông Trump có thể đang tìm cách làm suy giảm một đòn bẩy quan trọng của Iran trong đàm phán: khả năng siết chặt nguồn cung dầu mỏ toàn cầu.

Khi công bố kế hoạch mang tên "Dự án Tự do" nhằm dẫn các tàu bị mắc kẹt rời khỏi Vịnh Ba Tư, ông Trump cho biết một số quốc gia đã nhờ Mỹ giải cứu tàu của họ và mô tả các tàu thương mại trên khắp thế giới đã bị "một thế lực khá xấu xa bắt cóc".

Các nước châu Âu như Anh và Pháp đã tìm cách bảo đảm tàu thuyền tự do lưu thông qua eo biển Hormuz, song tỏ ra không mặn mà tham gia đối đầu trực tiếp khi xung đột chưa kết thúc. Về phía Iran, Tehran tuyên bố chỉ mở lại eo biển nếu Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa đối với các cảng của nước này.

Các nhà phân tích đánh giá sáng kiến của ông Trump là một nước đi mạo hiểm nhằm phá vỡ thế bế tắc, nhưng đồng thời đẩy lệnh ngừng bắn vào tình thế căng thẳng hơn khi lực lượng hai bên đã nổ súng trực tiếp tại eo biển.

Đài CNN dẫn một nguồn tin trong khu vực nhận xét ngắn gọn: "Tình hình hiện tại rất tồi tệ và hỗn loạn". Hiện không ai có thể chắc chắn liệu nền hòa bình dễ vỡ này có thể trụ vững đủ lâu để các cuộc đàm phán đang đình trệ mang lại một giải pháp nào đó.