Quyền lực của kẻ không quyền lực

Cách đây gần một tháng tại Davos, Thủ tướng Canada Mark Carney có bài phát biểu đáng chú ý về sự đổ vỡ của trật tự quốc tế, và khởi đầu của kỷ nguyên nơi cường quyền không bị giới hạn bởi bất kỳ ràng buộc nào.

Thế giới những ngày sau, từ Nam Mỹ cho đến sự kiện cuối tuần qua ở Iran, như sự báo hiệu lời cảnh báo của ông đã thành sự thật.

Có người hào hứng trước viễn cảnh của thế giới mới. Họ có lý do để phàn nàn về trật tự cũ: nó vẫn ưu ái các nước lớn, bất lực trước vấn đề chung, trong khi không ngăn được những vi phạm trắng trợn trong nhiều năm vừa qua.

Nhưng chúng ta thường chỉ biết giá trị thực của một thứ một khi nó mất đi. Dẫu có khiếm khuyết, trật tự hiện tại xây dựng nên nguyên tắc mà lịch sử loài người chưa từng làm được trước đó: giới hạn cho quyền lực.

Với nguyên tắc bình đẳng chủ quyền, một phiếu bầu của Fiji có giá trị ngang một phiếu bầu của Mỹ tại Đại hội đồng. Hệ thống tài chính quốc tế, với những tổ chức như Ngân hàng Thế giới và IMF, mở ra kênh huy động vốn cho nhiều quốc gia đang phát triển. WTO tạo ra sân chơi thương mại đa phương với những quy tắc ràng buộc cho cả nước lớn lẫn nước bé. Chính trong khuôn khổ đó, Việt Nam - từ một nền kinh tế kiệt quệ bởi chiến tranh và bao vây cấm vận - đã tăng GDP gần 40 lần trong 40 năm Đổi Mới, từ khoảng 14 tỷ USD giữa thập niên 1980 lên gần 515 tỷ USD ngày nay.

Khó có thể hình dung một trật tự khác - đặc biệt là trật tự của bá quyền - nơi mọi chuyện lại tốt đẹp hơn cho những nước nhỏ. Bởi như nhà sử học Hy Lạp cổ đại Thucydides đúc kết khi Athens tàn phá đảo Melos vì dám từ chối liên minh với họ: kẻ mạnh làm những gì họ muốn, kẻ yếu chịu đựng những gì họ phải chịu.

Không ai biết quá trình chuyển tiếp sẽ kéo dài bao lâu và trật tự mới sẽ thành hình như thế nào. Nhưng đó không thể chỉ là chuyện của các nước lớn. Những quốc gia nhỏ và tầm trung cần chủ động vào cuộc để tham gia định hình những luật chơi đang được viết lại.

Quan trọng hơn, khác với các thời điểm khác trong lịch sử, lựa chọn của họ bây giờ có sức nặng lớn hơn nhiều người nghĩ - và hơn bất kỳ thời điểm nào trước đây. Có một thực tế hay bị bỏ qua khi người ta nói về "địa chính trị của cường quốc": thế giới hiện nay không còn là câu lạc bộ của vài người thắng trận sau năm 1945. Liên Hợp quốc từ 51 nước ban đầu đã mở rộng thành 193 thành viên, và tuyệt đại đa số là các quốc gia nhỏ và vừa. Trong Đại hội đồng, mỗi nước có một lá phiếu - nghĩa là về mặt số lượng, nước lớn không áp đảo được nếu số đông chịu đứng cùng nhau.

Đương nhiên, phiếu bầu không thay được tàu sân bay. Nhưng trong thế giới hiện đại, quyền lực không chỉ nằm ở súng ống. Nó nằm ở thị trường, chuỗi cung ứng, chuẩn mực, tính chính danh, và khả năng tạo ra những liên minh có cùng chí hướng.

Vậy đứng trước thời khắc chuyển đổi, các nước nhỏ và vừa phải làm gì?

Điều kiện cần là mỗi quốc gia phải tự đứng vững trên đôi chân của mình - bằng đa dạng hóa thị trường và đối tác, củng cố năng lực quốc phòng và gia cố kinh tế nội địa. Đó là nền tảng của chính sách "tự chủ chiến lược" mà nhiều quốc gia tầm trung đang theo đuổi.

Nhưng tự chủ không đồng nghĩa với khép mình hay bế quan tỏa cảng. Cắm đầu vào cát chỉ giúp bạn không nhìn thấy cơn bão, chứ không làm chúng biến mất. Khi hệ thống chung rạn nứt, phản xạ co cụm chỉ khiến nước nhỏ bị cô lập nhanh hơn, và bị buộc phải chấp nhận những thỏa thuận bất lợi hơn.

Vì thế, điều kiện đủ là thiết lập những mối liên kết chiến lược giữa các nước tầm trung với nhau, để tạo ra sức nặng vượt quá quy mô của từng nước riêng lẻ. Lịch sử gần đây cho thấy điều đó hoàn toàn khả thi. Trong các cuộc đàm phán khí hậu từ Paris 2015 đến Glasgow 2021, Liên minh các đảo quốc nhỏ (AOSIS) - đại diện cho gần 40 quốc gia dễ bị tổn thương nhất khi nước biển dâng - đã làm thay đổi đáng kể chỉ tiêu giảm phát thải trong các thỏa thuận toàn cầu. Tại WTO, liên minh các nước đang phát triển nhiều lần chặn được những nghị trình gây bất lợi cho họ. ASEAN, dù còn nhiều rạn nứt nội bộ, vẫn chứng minh rằng một tập hợp các quốc gia vừa và nhỏ có thể duy trì cấu trúc khu vực ổn định và có tiếng nói địa chính trị lớn hơn nhiều so với cá thể từng nước.

Đó là điều mà Vaclav Havel - nhà viết kịch người Tiệp Khắc, về sau trở thành tổng thống đầu tiên của Cộng hòa Czech - gọi là "quyền lực của kẻ không quyền lực". Viết trong một xã hội đang chuyển mình vào năm 1978, Havel không nói đến sức mạnh quân sự hay kinh tế. Ông nói đến sức mạnh của sự thật được nói thành lời, của tình đoàn kết giữa những người dám kiên định với giá trị của mình dù bị áp lực bóp nghẹt. Khi nhóm yếu thế đứng cùng nhau và dám bảo vệ lẽ phải, quyền lực của kẻ mạnh không còn vô hạn. Trong quan hệ quốc tế, logic đó không khác nhiều: các nước nhỏ chỉ mạnh hơn khi đứng cùng nhau.

Viễn cảnh thế giới mà ông Carney mô tả tại Davos đang đến gần. Nhưng nó không phải là tất yếu lịch sử. Trật tự thế giới luôn là sản phẩm của những lựa chọn - của các nước lớn, nhưng cũng của những nước không lớn. Trong thời điểm bất định, điều cần làm là bảo toàn những giá trị nền tảng và phổ quát của trật tự hiện tại, như nguyên tắc toàn vẹn lãnh thổ, bình đẳng chủ quyền, và không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau. Những nguyên tắc ấy chưa bao giờ hoàn hảo. Nhưng với những nước nhỏ, đó vẫn là chiếc khiên chắn duy nhất, và dẫu mỏng manh thì vẫn hơn là không có gì.

Còn lại, trong một thế giới đang có xu hướng co cụm, lựa chọn được ủng hộ hơn cả vẫn là mở lòng bàn tay - để bắt tay, thay vì siết lại thành nắm đấm.

Nguyễn Khắc Giang