Quyết định cân não của lao động trẻ

Chị H.T.H (29 tuổi), nhân viên marketing tại TP HCM và chồng làm kỹ thuật cho một doanh nghiệp (DN) điện tử, có tổng thu nhập khoảng 30 triệu đồng/tháng. Hai vợ chồng cưới nhau đã 3 năm, sống trong căn hộ thuê ở phường Thủ Đức.

Khi nỗi lo vượt mong muốn

Vợ chồng chị H. từng dự định sinh con ngay sau cưới, nhưng kế hoạch đó bị lùi lại hết lần này đến lần khác. "Không phải chúng tôi không muốn có con, nhưng nếu sinh ra thì ai chăm? Gửi trẻ thì cũng phải đưa rước, mà cả hai đều đi làm từ sáng tới tối, vậy ai phải hy sinh?..." - chị H. nêu lý do.

Chuyện của chị H. không cá biệt. Nó phản ánh một thực tế ngày càng phổ biến: sinh con không còn là lựa chọn mang tính "tự nhiên", mà trở thành một quyết định phải cân đo bằng những phép tính. Và trong phép tính đó, thị trường lao động đang là yếu tố "ra giá" quan trọng nhất.

Nhưng nếu nhìn sâu hơn, câu chuyện không đơn thuần là thay đổi lối sống hay xu hướng cá nhân hóa. Theo các chuyên gia, gốc rễ nằm ở những yếu tố rất cụ thể: việc làm, thu nhập, thời gian và mức độ ổn định của cuộc sống.

ThS Phạm Chánh Trung, Chi cục trưởng Chi cục Dân số TP HCM, cho rằng người trẻ ngày nay tiếp cận việc sinh con bằng tư duy tính toán rõ ràng hơn. "Họ phải tự hỏi: đã có nhà chưa, thu nhập có ổn định không, chi phí nuôi con có kham nổi không?. Khi những câu hỏi này chưa có lời giải, việc sinh con sẽ bị trì hoãn" - ông nói.

Không chỉ chi phí trước mắt như sinh nở, chăm sóc y tế hay nhu cầu thiết yếu, mà còn là bài toán dài hạn: học hành, nhà ở, môi trường sống. Một đứa trẻ kéo theo cả một chuỗi chi phí kéo dài hàng chục năm - điều khiến nhiều cặp vợ chồng trẻ e dè.

Điểm mấu chốt, theo các chuyên gia, nằm ở 2 chữ "an tâm". Người trẻ không phải không muốn có con, mà là chưa đủ điều kiện để sinh con một cách an tâm. TS Nguyễn Thụy Vũ, Viện trưởng Viện Đào tạo và Nâng cao TP HCM, chỉ ra một nghịch lý đáng chú ý: Nếu trước đây, nỗi lo lớn nhất là thất nghiệp, thì hiện nay, nhiều người trẻ lại rơi vào trạng thái "có việc nhưng không có đời sống".

Làm thêm giờ trở thành bình thường, nhiều người phải làm 2 - 3 công việc. Thời gian cá nhân bị xé nhỏ đến mức không còn đủ cho gia đình. Đây là một dạng "bào mòn thầm lặng". Khi năng lượng sống bị công việc rút cạn, việc sinh con không chỉ bị trì hoãn mà còn trở thành áp lực tâm lý. 

Một đứa trẻ không chỉ cần được nuôi, mà còn cần được chăm sóc, tương tác và giáo dục. Khi cha mẹ không có đủ thời gian, việc sinh con dễ đi kèm cảm giác "có lỗi". Ở đây, vấn đề không chỉ là tiền, mà còn là thời gian và sức lực - hai nguồn lực ngày càng khan hiếm trong đời sống đô thị.

Nhiều chuyên gia cho rằng cần truyền thông cho người trẻ thấy được vai trò, trách nhiệm của mình trong việc lập gia đình và sinh con

Một quan điểm phổ biến cho rằng người trẻ ngày nay "ngại sinh con", ưu tiên tự do cá nhân. Nhưng thực tế phức tạp hơn nhiều. Nhiều khảo sát cho thấy phần lớn người trẻ Việt Nam vẫn mong muốn có con, thậm chí hơn 1 con. Nhưng mong muốn đó bị "treo lại" bởi hàng loạt rào cản hữu hình. "Không ít cặp vợ chồng ở TP HCM muốn sinh con thứ 2 nhưng phải dừng lại chỉ vì... không có người giữ trẻ" - ThS Phạm Chánh Trung dẫn chứng.

Với trường hợp của chị H., nếu sinh con, họ phải tính đến chi phí giữ trẻ (từ 5-8 triệu đồng/tháng), chi phí y tế, dinh dưỡng, chưa kể tiền thuê nhà. Một biến cố nhỏ như giảm thu nhập hay mất việc cũng đủ làm đảo lộn kế hoạch. "Bọn tôi không sợ khó, chỉ sợ không kiểm soát được rủi ro" - chị H. nói.

Chính sự chuyển dịch từ "không muốn" sang "không dám" là dấu hiệu đáng lo ngại nhất. Khi nỗi lo vượt qua mong muốn, mọi lời kêu gọi sinh đủ 2 con sẽ khó đi vào thực tế.

Vòng xoáy ngược đáng lo

Tác động của thị trường lao động đến mức sinh không chỉ dừng ở hiện tại, mà còn tạo ra vòng xoáy ngược đáng lo ngại. Áp lực công việc khiến người trẻ trì hoãn sinh con. Mức sinh giảm kéo theo nguy cơ thiếu hụt lực lượng lao động trong tương lai. Khi nguồn lao động suy giảm, áp lực lên những người đang làm việc lại càng tăng.

TS Nguyễn Thụy Vũ cảnh báo: nếu không có điều chỉnh kịp thời, Việt Nam có thể rơi vào tình trạng vừa thiếu lao động, vừa suy giảm chất lượng nguồn nhân lực - một dạng "bẫy kép" khó thoát. Trong khi đó, nền kinh tế vẫn đang dựa nhiều vào lợi thế nhân công. Nếu lợi thế này mất đi trước khi kịp chuyển đổi mô hình tăng trưởng, rủi ro không chỉ nằm ở dân số, mà còn ở năng lực cạnh tranh quốc gia.

Trong nhiều năm, chính sách dân số ở Việt Nam chủ yếu dựa vào truyền thông để điều chỉnh hành vi: khi mức sinh cao thì vận động giảm, khi mức sinh thấp thì khuyến khích sinh đủ 2 con. Nhưng cách tiếp cận này đang dần bộc lộ giới hạn.

ThS Nguyễn Thị Hồng Thủy, giảng viên Trường ĐH Văn Hiến, nhận định: "Không thể yêu cầu người trẻ sinh con khi họ chưa có một nền tảng sống ổn định. Chính sách dân số nếu tách rời chính sách lao động sẽ khó đạt hiệu quả". Điểm nghẽn không còn nằm ở nhận thức, mà nằm ở điều kiện sống. Khi các yếu tố như thu nhập, thời gian làm việc, nhà ở và dịch vụ xã hội chưa được bảo đảm, những thông điệp kêu gọi sẽ khó tạo ra thay đổi thực chất.

Quyết định sinh con ngày nay không còn mang tính bản năng hay áp lực xã hội, mà là một lựa chọn có tính toán. Người trẻ cân nhắc giữa thu nhập và chi phí, giữa công việc và gia đình, giữa ổn định hiện tại và rủi ro tương lai. Khi tất cả các biến số đều bất lợi, việc trì hoãn sinh con trở thành lựa chọn hợp lý.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi không còn là "làm sao để người trẻ muốn sinh con", mà là "làm sao để họ có thể sinh con". Và câu trả lời nằm ở việc "thiết kế lại" thị trường lao động theo hướng thân thiện hơn với đời sống gia đình.

Theo TS Nguyễn Quang Tiệp, Viện trưởng Viện Đào tạo và Phát triển nhân lực (ITD), trước hết là thu nhập đủ sống. Không chỉ là mức lương tối thiểu trên giấy, mà là thu nhập thực tế đủ để một gia đình trẻ trang trải chi phí và có tích lũy. Tiếp đến là thời gian làm việc hợp lý. Ở nhiều ngành nghề, làm thêm giờ đã trở thành "chuẩn mực ngầm", khiến quỹ thời gian dành cho gia đình bị thu hẹp.

Yếu tố quan trọng khác là sự ổn định việc làm. Hợp đồng dài hạn, hệ thống bảo hiểm đáng tin cậy và môi trường làm việc bền vững sẽ tạo cảm giác an toàn - điều kiện tiên quyết để người trẻ nghĩ đến việc sinh con.

TS Nguyễn Quang Tiệp cũng nhấn mạnh vai trò của DN: các mô hình làm việc linh hoạt, hỗ trợ giữ trẻ tại nơi làm việc, chính sách nghỉ phép cho cha mẹ trẻ… cần trở thành tiêu chuẩn, thay vì chỉ là "phúc lợi thêm".

Song song đó, hệ thống dịch vụ chăm sóc trẻ em cần được xem là hạ tầng thiết yếu. Nhà trẻ, mẫu giáo với chi phí hợp lý không chỉ giúp giảm gánh nặng cho gia đình, mà còn giúp NLĐ yên tâm gắn bó với công việc.