Siết chặt quản lý chất lượng sầu riêng

Hiện nay, tổng diện tích trồng sầu riêng cả nước đã vượt mốc 150.000 ha, gấp đôi kế hoạch đến năm 2030 mà Chính phủ đặt ra. Riêng tại ĐBSCL, diện tích trồng sầu riêng đã tăng lên đến 40.000 ha.

Cảnh báo năm thứ 3

Sầu riêng không chỉ tập trung ở những vùng trồng truyền thống của tỉnh Đồng Tháp, Vĩnh Long và TP Cần Thơ mà còn lan rộng sang nhiều địa phương khác như Tây Ninh, An Giang. Phần lớn diện tích trồng mới này không nằm trong quy hoạch, thiếu nền tảng kỹ thuật canh tác bền vững.

Khảo sát thực tế của các nhà khoa học từ Trường Nông nghiệp - Đại học Cần Thơ cho thấy nhiều nhà vườn chưa hiểu đặc tính đất trồng sầu riêng, thậm chí chưa từng đánh giá xem đất trồng hiện hữu có phù hợp hay không. Một loạt chỉ số cảnh báo đã được đưa ra từ các cuộc phân tích đất tại vùng ĐBSCL.

Kiểm soát tốt chất cadimi sẽ góp phần nâng cao chất lượng trái sầu riêng miền Tây

Kết quả nghiên cứu các chỉ số về sức khỏe đất cho thấy sự suy thoái rõ rệt: độ pH thấp, từ 4 - 5; hàm lượng hữu cơ chỉ 2% - 4%, thiếu hụt đạm (N), kali (K) và các vi lượng như: Bo, Mo, Cu... Ngoài ra, mật số vi sinh vật và hoạt động enzyme trong đất rất yếu, mất cân bằng sinh học nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, đất trồng sầu riêng hiện nay còn tích tụ nhiều độc chất. Đó là hệ quả từ việc lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học, nhất là các loại thuốc kích thích ra hoa.

Thời gian gần đây, sầu riêng ở miền Tây luôn bị rớt giá khi vào chính vụ. Bà Nguyễn Hồng Trâm Tuyên, Phó Giám đốc Công ty TNHH Xuất nhập khẩu trái cây Diễm Phúc (Đồng Tháp), cho rằng nguyên nhân không chỉ ở quy luật cung - cầu, mà quan trọng là sầu riêng không đáp ứng được các tiêu chuẩn kỹ thuật để xuất khẩu. Đáng chú ý, sầu riêng thường nhiễm chất vàng O và dư lượng kim loại nặng cadimi từ phân bón; trong khi mã vùng trồng và cơ sở đóng gói vẫn hạn chế về năng lực.

"Số lượng mẫu sầu riêng của miền Tây nhiễm cadimi rất cao. Tỉ lệ này ở sầu riêng miền Đông rất thấp, còn Tây Nguyên hầu như không có. Chất lượng sầu riêng ĐBSCL được thị trường Trung Quốc đánh giá không hề thua kém sầu riêng Thái Lan, song việc nhiễm cadimi đã được cảnh báo sang năm thứ 3. Nếu không giải quyết triệt để vấn đề này, mọi cố gắng của ngành hàng sầu riêng sẽ quay về điểm xuất phát, đe dọa sự sống còn của vùng chuyên canh" - bà Tuyên lo ngại.

Theo ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, một trong những nguyên nhân khiến sầu riêng ĐBSCL khó xuất sang thị trường Trung Quốc là do tình trạng nhiễm cadimi vượt ngưỡng. Ông nhận định: "Đây là hệ quả từ việc sử dụng phân bón, nhất là phân lân và lượng cadimi tồn dư trong đất trước đó. Dù các viện nghiên cứu và chi cục bảo vệ thực vật đã vào cuộc, triển khai những mô hình khử cadimi nhưng kết quả vẫn chưa rõ rệt do tính chất phức tạp của môi trường đất".

Canh tác sầu riêng đã hơn 10 năm, ông Bùi Văn Năm (ngụ xã Quới Thiện, tỉnh Vĩnh Long) đề nghị ngành nông nghiệp và các cơ quan chuyên môn sớm cử cán bộ đến tận vườn khảo sát và có hướng dẫn theo kiểu "cầm tay chỉ việc". Nhà vườn cần được chỉ rõ danh mục loại phân bón, vật tư nông nghiệp nào trên thị trường hiện nay là an toàn, không chứa cadimi.

"Điều quan trọng hơn là cần có phác đồ, quy trình kỹ thuật cụ thể để cải tạo đất, rửa độc, khử dư lượng cadimi tồn dư nhằm cứu lấy sinh kế của người dân" - ông Năm bày tỏ.

Chuẩn hóa quy trình sản xuất

TS Trần Hữu Phúc, Khoa Khoa học cây trồng - Đại học Cần Thơ, cho rằng thói quen bón phân theo cảm tính của nhà vườn, lạm dụng phân vô cơ và thiếu phân hữu cơ đã khiến sầu riêng bị ảnh hưởng.

TS Phúc đề xuất giải pháp cấp bách là tuyệt đối không đưa thêm phân bón có chứa cadimi vào đất, sử dụng đúng liều lượng trong ngưỡng cho phép. Cơ quan quản lý nhà nước và các doanh nghiệp liên quan cần sớm có đề án kiểm soát cadimi trong đất, tổ chức tập huấn diện rộng, liên tục cho nhà vườn về kỹ thuật. Ngoài ra, cần có danh mục các loại vật tư, phân bón an toàn - nhất là phân lân, chuyên dùng để người dân có lựa chọn đúng.

Theo thống kê, từ đầu năm 2026 đến nay, TP Cần Thơ đã triển khai 99 lượt liên kết sản xuất gắn với tiêu thụ trên diện tích gần 872 ha, cung ứng hơn 19.300 tấn trái cây ra thị trường. Trong đó, sầu riêng và nhãn là hai loại cây ăn trái ghi nhận nhiều mô hình liên kết quy mô lớn. Riêng mặt hàng sầu riêng có 24 chuỗi liên kết với diện tích hơn 421 ha, sản lượng gần 9.300 tấn.

Bà Phạm Thị Minh Hiếu, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP Cần Thơ, cho biết đơn vị sẽ siết chặt quản lý thông qua việc kiểm tra định kỳ, đột xuất bằng phương thức bốc mẫu ngẫu nhiên thực địa đối với 657 mã số vùng trồng ngay trước thời điểm thu hoạch sầu riêng. Việc này là nhằm giám sát chất lượng và trách nhiệm của các chủ thể tham gia chuỗi giá trị.

Trong khi đó, tại Đồng Tháp, gần 50% diện tích sầu riêng đã được cấp mã số vùng trồng. Tỉnh đang đẩy nhanh lộ trình chuẩn hóa toàn bộ quy trình sản xuất theo hướng an toàn với cadimi, đồng thời số hóa dữ liệu vùng trồng để truy xuất nguồn gốc minh bạch.

Nhiều ý kiến đã thống nhất rằng việc kiểm soát cadimi không chỉ là giải pháp tình thế mà cần một chiến lược tổng thể, xuyên suốt từ khâu cải tạo đất, lựa chọn vật tư đầu vào đến giám sát chất lượng sau thu hoạch.