'Startup rơi vào vòng xoáy tài chính từ nhu cầu tăng trưởng'

Không phải thất bại mới mang nợ, nhiều startup rơi vào vòng xoáy tài chính từ chính nhu cầu tăng trưởng khi phải tìm những nguồn vốn đắt đỏ do mô hình chưa đủ lớn để tạo dòng tiền.

Thông tin được đại diện startup chia sẻ tại hội thảo HFIC & Quỹ Bảo lãnh tín dụng - Cánh cửa vốn cho Startup, doanh nghiệp vừa và nhỏ do Sở Khoa học và Công nghệ TP HCM tổ chức sáng 25/8.

Dẫn câu chuyện thực tế, ông Phạm Đông Huy, CEO Sa kê Toàn Cầu - Sa kê Việt, kể, sau 14 năm theo đuổi cây sa kê, startup này đã phát triển hơn 15 sản phẩm, có xuất sang Mỹ, Hà Lan. Doanh nghiệp cũng xây dựng vùng nguyên liệu tại miền Tây và Khánh Hòa. Tuy nhiên, hành trình này đi kèm nhiều lần đầu tư sai, thất bại và áp lực vốn kéo dài.

Có giai đoạn, doanh nghiệp mua máy móc, tài sản trị giá hàng trăm triệu đồng nhưng khi đưa vào vận hành mới phát hiện không phù hợp, buộc thanh lý với giá chỉ còn vài triệu đồng. Nhà xưởng cũng phải thay đổi nhiều lần. Một lô bao bì tốn hàng trăm triệu đồng nhưng nếu thiếu chứng chỉ, chứng nhận cần thiết thì gần như phải bỏ.

Đến năm 2020, vấn đề tài chính trở thành trải nghiệm lớn nhất của startup này. Có lúc doanh nghiệp có hai khoản vay thế chấp, 8 khoản vay tín chấp và 30 khoản vay từ bạn bè, người thân.

"Khi thất bại, gần như phải quay lại vạch xuất phát nhưng không còn đủ năng lực để trở lại đường đua", ông Huy kể, thêm rằng khi mới khởi nghiệp, bản thân chưa phân biệt rõ vốn ngắn hạn, trung hạn và dài hạn, chủ yếu tìm tiền để giải quyết những bài toán trước mắt. "Cuối cùng rơi vào vòng luẩn quẩn. Đôi khi không biết sắp tới mình sẽ làm gì, gần như chỉ biết kiếm tiền để giải quyết bài toán ngắn hạn".

Ông Phạm Đông Huy, CEO Sa kê Toàn Cầu - Sa kê Việt, chia sẻ tại hội thảo sáng 25/8. Ảnh: An Phương

Sau đó, nhờ sự hỗ trợ của một số tổ chức và ngân hàng, các khoản vay được cơ cấu lại về một khoản, giúp doanh nghiệp duy trì hoạt động. Hiện Sa kê Toàn Cầu - Sa kê Việt đặt mục tiêu phát triển một triệu cây sa kê, xây dựng nhà máy vào năm 2027 và hoàn thiện chuỗi từ cây giống, vùng nguyên liệu, thu hoạch, chế biến đến xuất khẩu. Tuy nhiên, vốn vẫn là nút thắt.

"Đôi khi mình chưa kịp phát triển một ý tưởng hay một nền tảng mới nhưng đã bị bao quanh bởi nợ", ông Huy nói, cho rằng startup, đặc biệt trong nông nghiệp và sản xuất, cần nguồn vốn đủ dài cho từng giai đoạn thay vì liên tục dùng khoản vay ngắn hạn để giải quyết thiếu hụt trước mắt.

Trong khi đó, với ông Trương Minh Đạt, nhà sáng lập BenKon, bài toán vốn xuất hiện doanh nghiệp đã có sản phẩm và khách hàng.

BenKon có 7 hồ sơ sáng chế, hai bằng đã được cấp tại Việt Nam, phát triển giải pháp IoT quản lý năng lượng và mô hình Cooling as a Service (CaaS) - cho thuê dịch vụ lạnh. Công ty mất khoảng 4 năm thử nghiệm trước khi được WinCommerce lựa chọn triển khai hệ thống tại khoảng 6.000 cửa hàng.

Có khách hàng lớn nhưng BenKon vẫn phải tìm vốn bởi doanh nghiệp phải bỏ tiền trước rồi mới thu được tiền sau khi khách hàng nghiệm thu.

Với mỗi cơ sở triển khai IoT, doanh nghiệp ước tính cần khoảng 10 triệu đồng và mất 60-90 ngày từ lúc sản xuất, triển khai đến khi nhận thanh toán. Với CaaS, số vốn ban đầu khoảng 1,3 tỷ đồng mỗi cơ sở, sau đó được thu hồi qua các hợp đồng dịch vụ kéo dài 5-10 năm.

Theo tính toán của BenKon, 10 cơ sở CaaS cần khoảng 13 tỷ đồng, 30 cơ sở cần 39 tỷ và 50 cơ sở khoảng 65 tỷ đồng.

"Tiền thì bỏ ra trước rồi sau đó mới lấy lại", ông Đạt nói. Khó khăn bắt đầu bởi startup thường thiếu tài sản bảo đảm truyền thống, chưa có hạn mức tín dụng để vay ngân hàng, trong khi dòng tiền bị giữ lại 60-90 ngày do khách hàng doanh nghiệp thanh toán sau nghiệm thu.

Một nghịch lý, nếu chưa có tài sản, lịch sử tín dụng và dòng tiền ổn định, startup khó vay. Nhưng nếu không có vốn để triển khai đơn hàng, doanh nghiệp khó tạo ra quy mô và dòng tiền đủ lớn để đáp ứng các điều kiện tín dụng.

Theo nhà sáng lập này, startup không nhất thiết ngại lãi suất cao vì khi cần vẫn dám vay nóng để làm. "Vấn đề của doanh nghiệp là không tiếp cận được nguồn vốn an toàn", ông nói.

Ông Trương Minh Đạt, nhà sáng lập BenKon, chia sẻ tại hội thảo sáng 25/8. Ảnh: An Phương

Ngân sách làm vốn mồi để thúc đẩy đầu tư xã hội

Trong lúc chờ nguồn vốn phù hợp, BenKon tìm đến vốn tư nhân thông qua hợp đồng hợp tác kinh doanh, liên danh hoặc thỏa thuận mua sắm thiết bị. Thay vì vay trực tiếp, đối tác có thể đứng ra mua thiết bị từ nhà sản xuất rồi bán lại cho BenKon với thời hạn thanh toán phù hợp thời điểm doanh nghiệp thu tiền từ khách hàng. Nhờ đó, startup có thiết bị để triển khai mà không phải bỏ toàn bộ vốn ngay từ đầu, đổi lại phải giảm phần lớn lợi nhuận để bù đắp.

Theo ông Đạt, startup không chỉ cần thêm vốn mà cần đúng loại vốn cho từng giai đoạn. Với IoT, doanh nghiệp cần hạn mức vốn lưu động để ứng trước chi phí trong 60-90 ngày rồi hoàn trả khi khách hàng thanh toán. Với mô hình cho thuê lạnh, mỗi dự án cần khoảng 1,3 tỷ đồng và thu hồi vốn trong 5-10 năm, phù hợp với tài trợ dự án hoặc tài sản.

Do đó, BenKon đề xuất HFIC hoặc Quỹ Bảo lãnh tín dụng có thể tham gia một phần để tăng niềm tin cho ngân hàng thương mại. Chẳng hạn, với khoản vay 10 tỷ đồng, phần bảo lãnh hoặc tăng cường tín dụng có thể chiếm 20-50%, phần còn lại do ngân hàng thương mại cung cấp.

"Doanh nghiệp sản xuất truyền thống có thể cần vốn giá rẻ nhưng với startup công nghệ, đặc biệt là startup phần cứng thì cần tiếp cận được nguồn vốn với cấu trúc hợp lý", ông Đạt nói.

Startup công nghệ giới thiệu sản phẩm tại Sàn giao dịch công nghệ tổ chức tại Sihub. Ảnh: Lê Tuyết

Tại hội thảo, ông Phạm Huỳnh Quang Hiếu, Phó giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP HCM, cho rằng vốn vẫn là một trong những điểm nghẽn lớn nhất của startup và doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Theo ông, phần lớn doanh nghiệp vẫn phải dựa vào tài sản thế chấp để vay, trong khi tài sản lớn nhất của startup lại là công nghệ, tài sản trí tuệ và đội ngũ - những yếu tố tín dụng truyền thống khó định giá. Khoảng cách giữa nguồn vốn và startup không chỉ nằm ở chính sách mà còn ở thông tin, quy trình và khâu chuẩn bị hồ sơ.

Sở Khoa học và Công nghệ định hướng hình thành chuỗi vốn theo vòng đời doanh nghiệp: giai đoạn đầu, ngân sách và quỹ đầu tư mạo hiểm đóng vai trò vốn mồi; khi doanh nghiệp mở rộng sản xuất, bảo lãnh tín dụng và hỗ trợ lãi suất tiếp sức; khi doanh nghiệp đủ chuẩn, vốn thị trường sẽ tham gia.

Ông Nguyễn Hà Lam, đại diện Công ty Đầu tư tài chính nhà nước TP HCM (HFIC), cho rằng một hướng hỗ trợ là sử dụng cơ chế bảo lãnh để giải bài toán thiếu tài sản thế chấp của startup và doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo chính sách HFIC, khoản vay có thể được bảo lãnh tối đa 100%; doanh nghiệp cần có vốn chủ sở hữu tối thiểu khoảng 15-20% dự án và không có nợ thuế quá hạn.

Bên cạnh bảo lãnh, TP HCM đang áp dụng chính sách hỗ trợ lãi suất cho các dự án thuộc lĩnh vực ưu tiên như công nghệ cao, chuyển đổi số, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo. Mức hỗ trợ có thể lên tới 100% hoặc 50% lãi suất tùy lĩnh vực; hạn mức được hỗ trợ tối đa 200 tỷ đồng mỗi dự án và thời gian hỗ trợ tối đa bảy năm.
HFIC xem cơ chế này theo hướng "vốn mồi ngân sách - đòn bẩy xã hội", tức tài chính công được sử dụng để giúp doanh nghiệp tiếp cận vốn và huy động thêm nguồn lực thị trường.

Lê Tuyết