Sự kết hợp tử thần trong thảm họa lũ quét tàn phá biên giới Nepal

Sự kết hợp giữa băng vỡ do biến đổi khí hậu, hồ nước trên núi và địa hình dốc đã tạo ra trận lũ quét không gì cản nổi tàn phá vùng biên giới Nepal.

Khoảng 8h45 sáng 26/8, những người đang chờ ở cửa khẩu Gyirong tại biên giới Trung Quốc - Nepal nghe thấy tiếng gầm rú ngày một lớn ở những hẻm núi gần đó và bắt đầu tháo chạy khi thấy dòng thác lũ đục ngầu bắt đầu ầm ầm chảy về hạ lưu. Chỉ trong vài giây, dòng lũ khổng lồ cao hơn 20 m tràn qua, bao trùm toàn bộ cửa khẩu, vùi lấp mọi thứ dưới lớp bùn đất đặc quánh.

Nước lũ ào ạt chảy về phía nam theo sông Trishuli, qua huyện Rasuwa thuộc tỉnh Bagmati của Nepal, tàn phá mọi thứ dọc thung lũng sông và nhấn chìm gần như mọi ngôi làng ở hai bên đường cao tốc Pasang Lhamu.

Giới chức Nepal và Trung Quốc cho biết ít nhất 160 người đã thiệt mạng, hơn 1.000 người mất tích trong thảm họa. Hàng chục du khách nước ngoài, gồm gần 50 người Mỹ và hơn 130 người đến từ Ấn Độ, hiện chưa có tin tức.

Trận lũ quét xảy ra mà gần như không có dấu hiệu báo trước, khiến những người ở trên đường đi của nó hầu như không có cơ hội chạy thoát. Sau cuộc họp với giới chức khí tượng Trung Quốc, Cục Dự báo Thời tiết Nepal cho biết đánh giá sơ bộ từ phía Trung Quốc chỉ ra "không có mưa lớn đáng kể trên lãnh thổ nước này và trận lũ quét không phải do mưa bão gây ra".

"Lũ quét xảy ra là do một vụ sạt lở băng và đất đá bên phía địa phận Nepal", Prakash Pokharel, chuyên gia Cục Giảm nhẹ và Quản lý Rủi ro Thiên tai Quốc gia Nepal, nhận định.

Nơi hứng chịu lũ quét là sông Trishuli, một phụ lưu được hình thành khi sông Kyirong Tsangpo hợp lưu với sông Lhende Khola, bắt nguồn từ huyện Gyirong, Tây Tạng, Trung Quốc.

Hiện tại, các nhà khoa học cho biết giả thuyết hàng đầu đang được xem xét dựa trên dữ liệu vệ tinh ban đầu là một khối băng lớn trên dãy Himalaya thuộc lãnh thổ Nepal bị vỡ ra, rơi xuống thung lũng phía dưới, nơi sông Lhende Khola chảy qua giữa biên giới Nepal và Trung Quốc.

Khối băng khổng lồ trên đỉnh Himalaya. Ảnh: ClimateWatch

Nhà địa chất học Simon Cook của Đại học Dundee ở Scotland cho rằng dựa theo dữ liệu vệ tinh, nhiều khả năng một khối băng lớn nằm ở độ cao hơn 4.800 mét đã bị vỡ và trượt xuống.

"Khối băng này nằm ngay trên một bậc đá nền khá dốc. Phần băng nhô ra gần như chỉ treo lơ lửng ở mép bậc đá đó", ông mô tả.

Cú rơi mạnh của khối băng từ độ cao như vậy tạo năng lượng tương đương 950 tấn thuốc nổ TNT, đủ để phá vỡ một con đập, theo nhà khí tượng học người Mỹ Matthew Cappucci. Khi rơi xuống một hồ băng trên sườn núi, sự kết hợp giữa nguồn năng lượng khổng lồ đó và lượng nước tan từ tuyết tích tụ đã giải phóng những dòng nước cuồn cuộn trút xuống thung lũng.

Trong quá trình này, khối băng khổng lồ tiếp tục bị vỡ vụn, tan thành nước rồi chảy nhanh theo địa hình dốc đứng của sườn núi, cuốn theo vô số bùn đất ập xuống dòng sông ở phía hạ lưu.

"Để lượng nước lũ và đất đá khổng lồ như vậy tràn xuống hạ lưu, chắc chắn phải có một khối đất hoặc băng rất lớn bị sạt hoặc vỡ ra", Umesh Haritashya, giáo sư địa chất và phát triển bền vững tại Đại học Dayton ở Ohio, Mỹ, giải thích.

Haritashya là một thành viên trong nhóm các nhà khoa học đang tìm cách lý giải vụ lũ quét đáng sợ này. Ban đầu, các nhà khoa học cho rằng thảm họa này có thể là động đất. Tuy nhiên, trận động đất mạnh 4,4 độ mà Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) ghi nhận được thực chất là rung chấn do chính vụ vỡ băng gây ra.

Dan Shugar, phó giáo sư khoa học Trái Đất tại Đại học Calgary, cho biết ảnh vệ tinh dường như cho thấy một lượng lớn tuyết đã tan chảy trong vòng 24 giờ trước khi thảm họa xảy ra.

"Trước đó, tuyết còn phủ trên những khối băng trong thung lũng, nhưng giờ phần lớn chỉ còn băng trơ ra. Dù chưa xem dữ liệu khí tượng, tôi tin rằng thời tiết lúc đó có thể đã khá ấm", ông nói.

Đường đi của lũ quét như sóng thần ở biên giới Nepal - Trung Quốc. Đồ họa: Reuters

Liên Hợp Quốc trong báo cáo năm 2023 cho biết các sông băng ở Nepal đã mất gần một phần ba khối lượng trong hơn 30 năm do hiện tượng nóng lên toàn cầu. Cơ quan này cũng cho biết các sông băng ở Nepal tan nhanh hơn 65% trong thập niên qua so với cùng kỳ trước đó.

Trên toàn dãy Himalaya và các vùng núi khác tại châu Á, các khu dân cư đang phải đối mặt với nguy cơ ngày càng lớn từ những trận lũ lụt không liên quan đến mưa, khi nhiệt độ tăng khiến các khối băng mất ổn định, tan chảy.

Đây là lần thứ hai trong vòng một năm qua lũ quét xảy ra vùng biên giới Nepal - Trung Quốc, sau sự cố tràn hồ băng tại Tây Tạng gây lũ lụt vào tháng 7/2025.

Trước đó, vụ vỡ hồ băng tại bang Sikkim, đông bắc Ấn Độ, năm 2023 đã phá hủy một đập thủy điện và làm hàng chục người thiệt mạng. Nhiều người sống sót đến nay vẫn chưa thể xây dựng lại nhà cửa.

Tripti Lahiri, nhà phân tích của WSJ, cho hay các trận lũ hình thành sau khi băng tuyết cùng đất đá trên địa hình núi cao bị sạt lở thường tạo thành sự kết hợp tử thần, có sức tàn phá khủng khiếp bởi lượng vật chất rắn cuốn theo làm gia tăng đáng kể động lực của dòng nước.

Trung tâm Phát triển Miền núi Tích hợp Quốc tế có trụ sở ở Nepal ngày 26/8 cho hay dòng nước chảy xiết đã cuốn theo lượng lớn bùn đất và đá tràn qua hệ thống sông Bhote Koshi và Trishuli. Họ cho biết thêm mực nước sông tại khu vực Galchhi ở hạ lưu đã tăng vọt lên tới 9 mét chỉ trong vòng 30 phút.

Khu vực Nuwakot ở Nepal sau trận lũ quét ngày 26/8. Ảnh: AP

Các nhà khoa học cho rằng vẫn cần tìm hiểu tại sao vụ lở băng lại tạo ra dòng nước dữ dội đến vậy và không loại trừ khả năng có túi nước ngầm tích tụ bên trong khối băng vỡ.

"Chỉ một phần của khối băng bị vỡ ra, nhưng quy mô trận lũ thực sự khủng khiếp. Liệu xét về mặt vật lý, khối băng có thể bị vỡ tan thành nước để tạo ra một trận lũ lớn đến vậy hay không?", nhà địa chất Cook đặt câu hỏi.

Nurbu Tamang, chủ một cơ sở lưu trú phục vụ du khách hành hương tại huyện Rasuwa, cho biết ông đang ở Kathmandu khi trận lũ ập đến. Một căn nhà của ông ở Syapru Besi đã bị dòng nước cuốn trôi.

"Nhà tôi nằm cao hơn hẻm núi khoảng 500 mét, nhưng nước lũ quá lớn đã san bằng tất cả những gì trên đường đi", ông kể.

Thanh Tâm (Theo WSJ, Reuters)