Thế khó của ông Trump khi 'siết thòng lọng kinh tế' với Iran

Tổng thống Trump quyết tâm dùng "thòng lọng kinh tế" thay đòn quân sự với Iran, nhưng chiến lược này đang đối mặt hoài nghi trước một Tehran sẵn sàng "chơi tới cùng".

Tổng thống Donald Trump ngày 19/8 tuyên bố phát động "chiến tranh kinh tế" với Iran, đe dọa trừng phạt bất kỳ quốc gia nào hỗ trợ Tehran.

Trước đó, CNN dẫn lời quan chức Mỹ giấu tên cho biết ông Trump đã chỉ đạo các đặc phái viên cấp cao ngừng đàm phán với Iran. Một nguồn tin thêm rằng quan chức Nhà Trắng gần đây thông báo với các đồng minh rằng họ sẽ chuyển hướng từ "giáng đòn mạnh vào Iran càng nhanh càng tốt" sang "siết thòng lọng dần dần".

Dù Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cam kết áp đặt mức độ cô lập kinh tế chưa từng có với Iran, các cựu quan chức Mỹ, giới đại sứ cùng nhiều chuyên gia Trung Đông vẫn hoài nghi về hiệu quả của chiến lược này. Họ cho rằng việc siết chặt gọng kìm tài chính khó lòng buộc Tehran từ bỏ tham vọng thu phí tàu thuyền qua eo biển Hormuz, cũng như nhượng bộ trước Washington.

"Thật khó để tin rằng sẽ có một đòn quyết định nào đó sau 20 năm Mỹ áp lệnh trừng phạt, còn Iran thì đã quá quen với việc lách qua chúng", James Jeffrey, cựu đại sứ từng công tác tại Trung Đông qua ba đời tổng thống Mỹ, nhận xét.

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại Nhà Trắng ngày 19/8. Ảnh: AFP

Giới hạn trong đòn trừng phạt của Mỹ

Thế khó của Tổng thống Trump nằm ở việc ông đang chuẩn bị bước vào cuộc bầu cử giữa kỳ tối quan trọng, giữa lúc cuộc chiến ở Iran ngày càng gây thất vọng khiến không ít cử tri quay lưng với chính ông cũng như đảng Cộng hòa. Điều này có thể hạn chế đáng kể những đòn giáng kinh tế mà Mỹ có thể tung ra với Iran, giới quan sát đánh giá.

Trong khi đó, giới lãnh đạo Iran coi cuộc xung đột với Mỹ là cuộc chiến tồn vong, khiến họ sẵn sàng hứng chịu tổn thất kinh tế nặng nề thay vì chấp nhận các điều khoản mà họ cho là đe dọa sinh mạng đất nước.

Động lực mạnh mẽ khiến Iran sẵn sàng "cắn răng" chịu tổn thất là lý do khiến nhiều cựu quan chức hoài nghi về hiệu quả từ đòn phong tỏa hàng hải của Mỹ hay bất kỳ chiến lược mới nào mà Washington có khả năng tung ra. Theo họ, những biện pháp đó khó lòng khiến Tehran thay đổi tính toán.

"Tôi cho rằng sức ép kinh tế phải giáng xuống theo những phương thức hoàn toàn mới, chưa từng thấy trước đây, thì mới có thể làm thay đổi tư duy của chính quyền Iran", một cựu quan chức giấu tên dưới thời ông Trump nhận định.

Các phương án đang được Mỹ cân nhắc gồm nhắm vào các ngân hàng Trung Quốc hỗ trợ Iran giao dịch dầu mỏ, mở rộng trừng phạt thứ cấp đối với các quốc gia làm ăn với Iran và tịch thu hoàn toàn tài sản của Tehran thay vì chỉ phong tỏa như trước.

Tâm thế "chơi tới cùng" của Iran

Từ trái sang, Chánh án Iran Gholam-Hossein Mohseni-Eje'i, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, Tổng thống Masoud Pezeshkian và cựu tư lệnh IRGC Mohsen Rezaee tại Tehran ngày 3/7. Ảnh: AFP

Giới lãnh đạo Iran đã công khai chế giễu những nỗ lực của Mỹ nhằm dùng đòn trừng phạt để buộc họ khuất phục.

"Mỹ cho rằng gia tăng sức ép sẽ khiến Iran chấp nhận những nhượng bộ vốn chưa từng nằm trong thỏa thuận", Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf viết trên mạng xã hội X ngày 18/8. "Bộ trưởng Tài chính Bessent và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth hoàn toàn không đủ khả năng. Đừng chờ đợi họ làm nên phép màu để dọn dẹp đống đổ nát do chính các người gây ra".

Dù vậy, các cố vấn Nhà Trắng vẫn tin rằng đòn bẩy lợi thế đang nằm trong tay họ.

"Các lệnh trừng phạt khốc liệt cùng đòn phong tỏa thành công chưa từng có đã tàn phá nền kinh tế Iran, đẩy họ vào cảnh hoàn toàn kiệt quệ về tài chính", một quan chức chính quyền Mỹ giấu tên nói. "Tổng thống vẫn còn rất nhiều công cụ để gây sức ép mạnh mẽ hơn nữa trong những tuần và tháng tới".

Nửa năm kể từ khi cuộc chiến với Iran nổ ra, Tổng thống Trump đã triển khai hàng loạt biện pháp nhằm siết chặt nền kinh tế Iran, nổi bật là chiến dịch phong tỏa hàng hải nhằm ngăn Tehran xuất khẩu dầu mỏ. Bên cạnh đó, chính quyền Mỹ cũng áp lệnh trừng phạt lên các bên mua dầu của Iran, nhắm vào "đội tàu bóng đêm" vận chuyển dầu, đồng thời tìm cách cô lập Tehran khỏi các mạng lưới tài chính quốc tế.

Chiến lược này khiến nền kinh tế Iran, vốn đã gặp nhiều khó khăn trước xung đột, rơi vào cảnh khủng hoảng trầm trọng hơn. Hiện tại, Iran đang phải vật lộn với mức lạm phát lên tới 88% và giá thực phẩm đã tăng hơn gấp đôi.

Tuy nhiên, giới chuyên gia từng tham gia các cuộc đàm phán với Iran trước đây cho rằng những biện pháp đó vẫn chưa đủ để buộc Tehran khuất phục.

"Không thể phủ nhận tác động từ đòn trừng phạt kinh tế. Vấn đề là liệu chúng có thể đẩy Iran đến ngưỡng sụp đổ hay không", Ali Vaez, giám đốc dự án Iran thuộc Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế (ICG), đặt vấn đề.

Theo ông, với một chính quyền đang chiến đấu để sinh tồn, "sẽ không có ngưỡng sụp đổ nào cả".

Bên trong Nhà Trắng, ngày càng xuất hiện nhiều dấu hiệu lo ngại về những tác động kinh tế mà chính Mỹ sẽ phải hứng chịu. Phó tổng thống JD Vance tuần trước phát biểu trên kênh Fox News rằng mục tiêu hàng đầu của chính quyền trong cuộc chiến là "giữ giá dầu và khí đốt luôn rẻ cho người dân trên khắp cả nước".

Người biểu tình phản đối Mỹ, Israel tại thủ đô Tehran ngày 30/5. Ảnh: AFP

Trong khi đó, Tổng thống lại liên tục khẳng định cử tri sẽ phải chấp nhận gánh chịu áp lực giá xăng tăng cao để đổi lấy việc chấm dứt triệt để tham vọng hạt nhân của Iran.

Cử tri Mỹ đang có cái nhìn u ám hơn bao giờ hết. Một cuộc khảo sát do Reuters/Ipsos công bố tuần qua cho thấy tỷ lệ ủng hộ Tổng thống Trump đã giảm xuống còn 33%, mức thấp nhất trong suốt nhiệm kỳ của ông. Kết quả thăm dò cũng chỉ ra rằng khoảng 80% người dân Mỹ tin xung đột với Iran "sẽ còn kéo dài thêm một thời gian nữa".

Dù vậy, một số cựu quan chức chính quyền Trump vẫn hy vọng chiến dịch gây áp lực kinh tế sẽ mang lại hiệu quả. Một phần lý do là bởi các phương án khác, kể cả việc đưa bộ binh vào Iran, đều bất khả thi về mặt chính trị.

Fred Fleitz, cựu chánh văn phòng Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ, hiện là phó chủ tịch Trung tâm An ninh Mỹ thuộc Viện Chính sách Nước Mỹ trên hết, dự đoán rằng Washington có thể sẽ "đối mặt một Iran rất khác" chỉ trong 30 đến 60 ngày tới.

"Tôi nghĩ kiên nhẫn là phương án tốt nhất", ông nói. "Tôi không tin một cuộc tấn công quân sự quy mô lớn lúc này sẽ làm thay đổi quan điểm của chính quyền Iran. Và tôi cũng cực lực phản đối ý tưởng đánh chiếm đảo Kharg hay đưa bộ binh Mỹ vào Iran. Người dân Mỹ không muốn điều đó. Làm vậy không khác nào tự đưa mình vào vũng lầy".

Vũ Hoàng (Theo Politico, AFP, Reuters)