Thị trường năng lượng toàn cầu phát tín hiệu báo động

Nguồn cung nhiên liệu toàn cầu nguy cơ rơi vào khủng hoảng, khi 3 trong 4 trung tâm lọc dầu lớn đang gặp khó.

Từ đầu tháng, giá dầu thế giới liên tục đi lên, khi căng thẳng Trung Đông leo thang trở lại. Mỗi thùng Brent hiện có giá 93 USD một thùng, tăng 16 USD so với đầu tháng 8.

Tuy nhiên, giá tăng không phải là vấn đề nghiêm trọng. Một nguy cơ lớn hơn đang âm thầm xuất hiện. Cú sốc nguồn cung dầu khi eo biển Hormuz bị phong tỏa đang có nguy cơ biến thành một cuộc khủng hoảng nguồn cung nhiên liệu toàn cầu.

Các nhà máy lọc dầu đang phải đối mặt với thách thức kép từ chiến sự và các chính sách hạn chế xuất khẩu. Việc này đang siết chặt nguồn cung xăng, dầu diesel và nhiên liệu máy bay - vốn để vận hành nền kinh tế toàn cầu.

Thước đo quan trọng về lợi nhuận lọc dầu - diesel crack spread - đã tăng vọt lên 102 USD một thùng đầu tuần này, gần gấp 3 lần mức trước chiến sự. Chỉ số này tính toán số tiền mà các nhà máy lọc dầu có thể kiếm được khi biến mỗi thùng dầu thô thành dầu diesel.

"Đây là diễn biến rất bất thường. Thị trường đang phát đi tín hiệu thiếu cung", Bob McNally - nhà sáng lập kiêm lãnh đạo Rapidan Energy Group cho biết trên CNN.

Nguồn cung nhiên liệu toàn cầu hiện vẫn ở mức thấp hiếm thấy trong lịch sử, khi 3 trong 4 trung tâm lọc dầu lớn của thế giới đều đang gặp khó khăn.

Tại Trung Đông, nhiều nhà máy lọc dầu đã bị tấn công trong chiến sự. Những cơ sở không bị thiệt hại thì lại gặp khó khăn trong việc vận chuyển hàng hóa, khi eo biển Hormuz bị phong tỏa nhiều tháng nay.

Tuy nhiên, Trung Đông không phải là nơi duy nhất gặp rắc rối. Các nhà máy lọc dầu tại Nga, cũng đang bị tê liệt bởi các cuộc tấn công bằng drone (thiết bị bay không người lái) của Ukraine. Theo hãng nghiên cứu Capital Economics, khoảng 40% công suất lọc dầu của Nga đang chịu ảnh hưởng, tương đương khoảng 3% công suất lọc dầu toàn cầu. Để giải quyết tình trạng thiếu nhiên liệu trong nước, Moskva đã cấm xuất khẩu xăng và dầu diesel đến hết tháng 1/2027.

Trung Quốc, một nước xuất khẩu nhiên liệu lớn khác, cũng không miễn nhiễm hoàn toàn. Bắc Kinh đã góp phần ngăn giá dầu tăng vọt lên 150 USD một thùng bằng cách giảm nhập khẩu dầu mạnh hơn nhiều so với dự đoán của giới phân tích. Tuy nhiên, để tránh thiếu hụt nhiên liệu trong nước, nước này cũng đã hạn chế xuất khẩu nhiên liệu.

Tình hình này khiến Mỹ trở thành nguồn cung lớn duy nhất còn lại. Các nhà máy lọc dầu nước này đang hoạt động hết công suất để tận dụng mức biên lợi nhuận cao kỷ lục.

"Thị trường sắp bước vào giai đoạn nhu cầu mạnh nhất năm, nhưng lại không còn dư địa cho bất kỳ sai sót nào", các nhà phân tích tại Bank of America viết trong một báo cáo tuần trước.

Diễn biến giá dầu Brent trong một năm qua. Đồ thị: Trading Economics

Biên lợi nhuận cao kỷ lục đồng nghĩa những nhà máy không bị chiến sự làm gián đoạn đang kiếm bộn tiền. "Các nhà máy lọc dầu đang chạy hết công suất. Giống như Giáng sinh đến sớm vậy", McNally, cựu cố vấn năng lượng dưới thời Tổng thống George W. Bush, nói.

Cổ phiếu của Marathon Petroleum và Valero Energy trên thị trường chứng khoán Mỹ đã tăng hơn gấp đôi kể từ đầu năm. Cổ phiếu Phillips 66 cũng tăng gần 90%. Lợi nhuận của các tập đoàn dầu khí lớn như Chevron và ExxonMobil tăng mạnh. Riêng Exxon kiếm trung bình 160 triệu USD mỗi ngày trong quý trước.

Dù vậy, hiện chưa rõ các nhà máy lọc dầu Mỹ có thể duy trì hoạt động hết công suất trong bao lâu. Cao điểm mùa mưa bão đang đến gần. Các nhà máy lọc dầu nước này từng nhiều lần bị gián đoạn hoạt động khi bão lớn đổ bộ vào đây. Bên cạnh đó, đến mùa thu, họ thường sẽ tận dụng giai đoạn nhu cầu yếu này giảm công suất và tiến hành bảo dưỡng.

So với hè năm ngoái, giá nhiên liệu năm nay đang cao hơn đáng kể, dù không tăng đến mức như nhiều người lo ngại đầu chiến sự. Giá xăng loại thường tại Mỹ đạt trung bình 4,07 USD một gallon (1,07 USD một lít) đầu tuần này, tăng 30% so với cùng kỳ năm ngoái.

Giá dầu diesel - nhiên liệu thiết yếu với kinh tế thế giới, cũng cao hơn 48% so với cùng kỳ năm ngoái. Đây là chi phí "ẩn" với người tiêu dùng, bởi nhiên liệu này được sử dụng cho máy kéo tại các trang trại, cũng như tàu hỏa và xe tải vận chuyển hàng hóa trên khắp nước Mỹ.

Khi chi phí nhiên liệu tăng, các doanh nghiệp thường chuyển một phần sang người tiêu dùng thông qua tăng giá hàng hóa. Nghiên cứu của Đại học Brown cho thấy giá dầu diesel tăng đã khiến người tiêu dùng Mỹ tốn thêm gần 40 tỷ USD từ khi chiến sự nổ ra.

Trong khi đó, giá nhiên liệu máy bay đã tăng hơn 70% trong một năm qua. Khi nhu cầu đi lại vẫn cao và hãng hàng không giá rẻ Spirit ngừng hoạt động vào tháng 5, các hãng bay khác đã tăng giá vé và phí hành lý, đồng thời cắt giảm những chuyến bay có lợi nhuận thấp.

"Tác động trực tiếp đến người tiêu dùng đang thể hiện tại các cây xăng và sân bay. Đây sẽ là những nơi khởi nguồn cho sức ép tăng giá lan rộng", các nhà phân tích của Rystad Energy viết trong một báo cáo tuần trước.

Chứng kiến các tập đoàn dầu khí lớn thu lợi từ tình trạng gián đoạn nguồn cung, người dân và các doanh nghiệp nhỏ ngày càng nổi giận vì giá tăng cao. Nếu những khó khăn của ngành lọc dầu khiến giá xăng, dầu diesel và nhiên liệu máy bay duy trì ở mức cao lâu hơn, lạm phát sẽ khó hạ nhiệt.

"Trừ phi vấn đề nguồn cung tại Trung Đông, Trung Quốc và Nga được giải quyết, giá dầu diesel nhiều khả năng vẫn ở mức đỉnh, thậm chí tăng thêm nếu tồn kho tiếp tục giảm vào mùa đông", Bank of America nhận định.

Giá hiện đã cao đến mức bắt đầu kìm hãm tiêu dùng. Tuy nhiên, Bank of America cho rằng mức giảm nhu cầu vẫn chưa đủ để đưa thị trường trở lại trạng thái cân bằng, ít nhất là hiện tại.

McNally, Chủ tịch Rapidan Energy Group, cho rằng một là giá dầu thô sẽ phải tăng để bắt kịp áp lực trên thị trường nhiên liệu. Hai là cuộc chiến tại Trung Đông sẽ phải có bước ngoặt.

"Iran hoặc Tổng thống Mỹ phải nhượng bộ. Tôi không thể nói điều nào sẽ xảy ra trước.", McNally kết luận.

Hà Thu (theo CNN, Reuters)