1 hour ago
2
Diễn biến này phản ánh xu hướng toàn cầu, khi ngày càng nhiều quốc gia rời bỏ mô hình “cấm tuyệt đối” để chuyển sang quản lý có kiểm soát, dựa trên bằng chứng và thực tiễn y tế công cộng.
Bangladesh thu hồi lệnh cấm sản phẩm không khói sau chưa đầy một năm
Ngày 11/4/2026, Quốc hội Bangladesh thông qua Luật Kiểm soát Thuốc lá sửa đổi, chính thức rút lại quy định cấm các sản phẩm nicotine thế hệ mới.
Bangladesh rút lại lệnh cấm thuốc lá không khói trong nỗ lực giảm tỷ lệ hút thuốc lá truyền thống vốn được coi là nguyên nhân tử vong có thể phòng tránh lớn nhất. (Ảnh: nicotineinsider.com)
Trước đó, Ủy ban đặc biệt của Quốc hội đề xuất điều chỉnh Sắc lệnh Kiểm soát Thuốc lá, tạo cơ sở để Bộ Y tế và Phúc lợi Gia đình soạn thảo dự thảo sửa đổi và trình Quốc hội xem xét, trong đó loại bỏ các điều khoản cấm sản phẩm không khói.
Cách tiếp cận mới của Bangladesh phản ánh sự thay đổi trong tư duy chính sách về sản phẩm không khói tại nhiều quốc gia. Quá trình này diễn ra trong bối cảnh còn nhiều tranh luận y tế công cộng, đặc biệt từ WHO và các tổ chức phòng, chống thuốc lá. Tuy vậy, trước yêu cầu bảo vệ người hút thuốc và hội nhập thông lệ quốc tế, mô hình quản lý dưới sự kiểm soát của Chính phủ được ưu tiên song song với các biện pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng và ngăn thanh thiếu niên tiếp cận nicotine.
Đáng chú ý, theo một báo cáo của Trung tâm Lựa chọn Người tiêu dùng (Mỹ), hơn 6,2 triệu người hút thuốc tại Bangladesh có khả năng bỏ thuốc nếu các sản phẩm không khói được quản lý phù hợp và sử dụng như công cụ hỗ trợ cai thuốc. Điều này củng cố thêm lý do cho việc điều chỉnh chính sách theo hướng linh hoạt hơn.
Từ đóng cửa đến cởi mở: làn sóng chính sách mới cho các sản phẩm không khói đang lan rộng
Trong nỗ lực giảm tác hại thuốc lá, các sản phẩm không khói như thuốc lá nung nóng (TLNN) và thuốc lá điện tử (TLĐT) đang trở thành tâm điểm thảo luận toàn cầu, thúc đẩy nhiều chính phủ chuyển từ cách tiếp cận cứng nhắc sang chính sách linh hoạt hơn, phù hợp với thực tiễn và mục tiêu y tế công cộng.
TLĐT và TLNN thường bị đánh đồng, nhưng khác nhau rõ rệt về bản chất và cách quản lý. TLĐT không chứa lá thuốc lá, sử dụng dung dịch nicotine (hoặc không) để tạo aerosol, nên thuộc nhóm sản phẩm nicotine không thuốc lá; tại một số quốc gia được quản lý như dược phẩm hỗ trợ cai thuốc.
Ngược lại, TLNN sử dụng lá thuốc lá được làm nóng thay vì đốt cháy, không tạo khói và giảm phần lớn các hợp chất độc hại, vì vậy được quản lý theo luật kiểm soát thuốc lá hiện hành. Cá biệt, một số quốc gia áp dụng chính sách ưu đãi hơn để phản ánh mức độ rủi ro thấp hơn so với thuốc lá điếu, như New Zealand, Indonesia, Philippines và một số bang của Mỹ.
Hướng đi của Bangladesh minh họa xu hướng chuyển từ cấm đoán sang quản lý có điều kiện sản phẩm thuốc lá không khói, tương đồng với cách tiếp cận của nhiều quốc gia như Mỹ, Anh và Nhật Bản nhằm giảm rủi ro sức khỏe và hạn chế thị trường phi chính thức.
Tại Mỹ, nhờ quy định nghiêm ngặt về độ tuổi và hương vị, tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong giới trẻ tiếp tục giảm. Dữ liệu NYTS 2025 cho thấy tỷ lệ này giảm năm thứ ba liên tiếp, xuống còn 7,5% – mức thấp nhất kể từ năm 2011, giảm mạnh so với đỉnh 23,3% năm 2019. So với năm 2024, năm 2025 ghi nhận mức giảm ở tất cả nhóm: TLĐT từ 5,9% xuống 5,2%, TLNN từ 0,8% xuống 0,7%, và các sản phẩm không khói khác từ 1,2% xuống 0,6%, trong khi thuốc lá điếu chạm mức thấp nhất từ trước đến nay.
Từ các dữ liệu hiện có cho thấy việc thanh thiếu niên sử dụng Thuốc lá nung nóng vẫn ở mức không đáng kể, cả tại Hoa Kỳ lẫn trên phạm vi quốc tế (Nguồn: NYTS, FDA).
Thực tiễn này giúp giảm lo ngại về việc thanh thiếu niên tiếp cận sản phẩm không khói, đồng thời duy trì lựa chọn ít rủi ro hơn cho người hút thuốc trưởng thành. Thực tiễn cũng cho thấy các sản phẩm này không đóng vai trò “cửa ngõ” dẫn tới hút thuốc lá điếu, trái với lập luận thường được WHO và các tổ chức liên kết như Bloomberg đưa ra.
Ngoài khía cạnh y tế, các sản phẩm không khói còn có tác động tích cực đến kinh tế và thương mại. Tại châu Âu, Ý, xuất khẩu thuốc lá nung nóng đạt giá trị tương đương xuất khẩu dầu ô liu, vượt mốc 2,5 tỷ euro trong năm 2025. Điều này cho thấy sự hình thành của các chuỗi giá trị mới, kết nối từ nông nghiệp, sản xuất đến công nghệ và thương mại quốc tế.
Ở chiều ngược lại, tại các quốc gia như Ấn Độ, Thái Lan và Úc, tỷ lệ tiêu thụ thuốc lá lậu vẫn đang gia tăng trong bối cảnh các lệnh cấm đối với sản phẩm không khói tiếp tục được duy trì.
Chỉ tính riêng Ấn Độ, trường hợp điển hình cho thấy việc áp dụng các biện pháp “đóng cửa” khiến chiến lược kiểm soát thuốc lá của quốc gia này trở nên cồng kềnh và kém hiệu quả, đồng thời tạo ra các cuộc bất đồng quan điểm giữa các nhà quản lý.
Viết trên The Indian Express, bà Shamika Ravi – thành viên Hội đồng Cố vấn Kinh tế cho Thủ tướng Narendra Modi cho rằng, tiêu thụ thuốc lá tại Ấn Độ vẫn tăng, khiến Nhà nước phải gánh chi phí y tế lớn qua các chương trình phúc lợi; nếu chỉ cấm đoán mà không có lựa chọn ít hại hơn, áp lực này sẽ đe dọa tính bền vững ngân sách. Thực tế hơn một thập kỷ cho thấy lệnh cấm không làm giảm tiêu thụ, với khoảng 5,5 triệu hộ mới sử dụng thuốc lá mỗi năm, nâng tổng số lên khoảng 180 triệu hộ.
Trong đó, các sản phẩm bị cấm là gutkha (một dạng thuốc lá nhai không khói) vẫn được bày bán rộng rãi thông qua các kênh bất hợp pháp và TLĐT vẫn chiếm một tỷ trọng nhất định trong tổng mức tiêu thụ. Việc kéo dài tình trạng này không chỉ làm suy yếu các mục tiêu y tế công cộng mà còn gây ra tổn thất lớn về nguồn thu thuế cho cả chính quyền trung ương và các bang.
Thực tiễn trên đang cho thấy, Ấn Độ đang là minh chứng cho thấy việc áp dụng lệnh cấm tuyệt đối là một biện pháp thất bại hoàn toàn trong kiểm soát thuốc lá. Tương tự, Thái Lan – quốc gia thường được WHO nêu làm ví dụ – cũng đang đối mặt với thị trường TLĐT tăng trưởng mạnh, trong khi chính phủ chịu thất thu thuế hơn 10 năm qua.
Ngược lại, Bangladesh theo đuổi cách tiếp cận linh hoạt hơn bằng việc kịp thời điều chỉnh chính sách và tham khảo kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt từ Hoa Kỳ, nhằm cân bằng mục tiêu y tế công cộng và hiệu quả thực tiễn, qua đó được kỳ vọng trở thành hình mẫu cho các quốc gia đang phát triển.
Trên bình diện toàn cầu, hơn 100 quốc gia đã cho phép lưu hành các sản phẩm thuốc lá không khói ở những mức độ và chủng loại sản phẩm khác nhau. Điều này cho thấy thế giới chưa đi đến một mô hình chung, mà đang trong quá trình thử nghiệm và điều chỉnh chính sách.
