Toàn cầu kiểm kê khí nhà kính

Từ khách sạn, trung tâm thương mại đến cao ốc văn phòng, các tòa nhà lớn đang dần trở thành đối tượng quản lý phát thải tại nhiều quốc gia trên thế giới. Tuy mức độ áp dụng khác nhau nhưng mục tiêu chung là buộc các công trình tiêu thụ nhiều điện năng phải nhận diện, công khai và tiến tới các nghĩa vụ giảm carbon chặt chẽ hơn.

Vượt trần phát thải có thể bị phạt

Tại Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa trình Bộ Tư pháp thẩm định dự thảo Quyết định của Thủ tướng về danh mục lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê năm 2026. Bản dự thảo này cập nhật danh mục năm 2024, tăng thêm 539 cơ sở so với con số 2.705 cơ sở phải kiểm kê khí nhà kính thuộc 3 ngành xây dựng, công thương, nông nghiệp và môi trường theo quy định hiện hành.

Trong đó, riêng ngành xây dựng tăng thêm 161 cơ sở, gồm lĩnh vực sản xuất vật liệu xây dựng, tòa nhà thương mại. Nhiều tòa nhà văn phòng, khách sạn được bổ sung, như Keangnam, Lotte Liễu Giai, JW Marriott Hanoi, Fortuna, Pan Pacific, Intercontinental... và loạt trung tâm thương mại như GO!, The Garden, Vincom... Ngược lại, khu đô thị Times City được đưa ra khỏi danh sách bắt buộc kiểm kê khí nhà kính.

Còn trên thế giới, kinh nghiệm quản lý phát thải từ nhóm công trình dịch vụ này ra sao?

Theo tìm hiểu của phóng viên, TP New York - Mỹ quản lý phát thải trực tiếp từ các tòa nhà. Luật Địa phương số 97 quy định phần lớn công trình có diện tích trên 2.300 m² phải đáp ứng giới hạn phát thải khí nhà kính từ năm 2024, các mức trần tiếp tục được siết chặt từ năm 2030. Thành phố này không chỉ yêu cầu chủ công trình nộp số liệu điện, khí đốt hoặc dầu đốt, mà còn buộc họ tính lượng phát thải của tòa nhà và so sánh với mức trần quy định theo diện tích, công năng sử dụng.

Đợt báo cáo đầu tiên phản ánh mức tuân thủ năm 2024 đến hạn vào ngày 31-12-2025. Chính quyền đang kiểm tra hồ sơ của khoảng 28.000 công trình tư nhân. Dữ liệu công bố hồi cuối tháng 4-2026 cho thấy tỉ lệ nộp hồ sơ của khách sạn đạt 95%, nhóm công trình cửa hàng đạt 91%. Công trình không đáp ứng giới hạn có thể bị phạt hoặc dùng cơ chế tuân thủ được phép. Mục tiêu là buộc chủ đầu tư nhìn rõ nơi "ngốn" năng lượng từ đó thay thiết bị đốt nhiên liệu hóa thạch, cải tạo vỏ tòa nhà, nâng cấp điều hòa, cửa kính và hệ thống quản lý vận hành.

Tại Anh, Cơ chế Báo cáo năng lượng và carbon tinh gọn (SECR) quản lý theo quy mô doanh nghiệp thay vì từng công trình. Quy định áp dụng với công ty niêm yết, công ty không niêm yết quy mô lớn và công ty hợp danh trách nhiệm hữu hạn lớn.

Nhiều quốc gia trên thế giới đã có quy định buộc khách sạn, trung tâm thương mại, nhà cao tầng phải báo cáo, kiểm kê khí nhà kính. Ảnh: CƠ QUAN XÂY DỰNG SINGAPORE

Với doanh nghiệp không niêm yết, đơn vị thuộc nhóm lớn khi đáp ứng ít nhất 2 trong 3 tiêu chí: doanh thu trên 36 triệu bảng (khoảng 1.253 tỉ đồng), tổng tài sản trên 18 triệu bảng (khoảng 627 tỉ đồng) hoặc có hơn 250 lao động.

Các doanh nghiệp thuộc diện điều chỉnh phải công bố lượng năng lượng sử dụng, phát thải khí nhà kính liên quan, chỉ số cường độ phát thải, biện pháp tiết kiệm năng lượng đã thực hiện và phương pháp tính toán. Điều đó có nghĩa một chuỗi khách sạn, tập đoàn bán lẻ hoặc đơn vị vận hành nhiều trung tâm thương mại có thể phải báo cáo "dấu chân carbon" trong báo cáo tài chính thường niên, dù mỗi công trình riêng lẻ không bị áp một trần phát thải như tại New York.

Kiểm kê gắn với nghĩa vụ cắt giảm

Tại Nhật Bản, thủ đô Tokyo yêu cầu kiểm kê, xác minh, công khai kế hoạch rồi buộc giảm phát thải hoặc bù đắp phần còn thiếu theo cơ chế thị trường.

Chương trình mua bán hạn ngạch phát thải của Tokyo đang ở giai đoạn tuân thủ thứ 4, kéo dài từ năm tài chính 2025 đến 2029. Chương trình áp dụng với các cơ sở có mức tiêu thụ nhiên liệu, nhiệt và điện tương đương 6,7 gigawatt giờ điện (GWh) mỗi năm. Ngưỡng này nhắm tới các công trình thương mại quy mô lớn, gồm cao ốc văn phòng, khách sạn, trung tâm thương mại và các cơ sở sử dụng nhiều năng lượng, thay vì áp dụng đại trà cho mọi cửa hàng hay khách sạn nhỏ.

Khi mức tiêu thụ vượt ngưỡng trong 3 năm liên tiếp, cơ sở chuyển sang nhóm có nghĩa vụ giảm phát thải bắt buộc. Họ có thể đầu tư cải tạo tại chỗ, sử dụng năng lượng tái tạo hoặc mua phần giảm phát thải dư thừa từ đơn vị khác theo cơ chế thị trường.

Điểm đáng chú ý ở Tokyo là trách nhiệm không chỉ dồn lên chủ tòa nhà mà còn cả với đơn vị thuê vận hành. Cách làm này phù hợp với thực tế nhiều trung tâm thương mại hoặc khách sạn có mô hình khai thác phức tạp, trong đó chủ sở hữu, đơn vị quản lý và khách thuê đều tác động đến mức sử dụng năng lượng.

Trong khi đó, Singapore chọn cách chuẩn hóa dữ liệu vận hành trước khi siết nghĩa vụ giảm phát thải. Từ năm 2013, chủ sở hữu công trình phải nộp hằng năm thông tin về tòa nhà và mức tiêu thụ năng lượng cho Cơ quan Xây dựng Singapore.

Quy định áp dụng với công trình thương mại có diện tích sàn từ 5.000 m² trở lên, gồm văn phòng, khách sạn, công trình bán lẻ và tổ hợp đa chức năng. Singapore dùng chỉ số cường độ sử dụng năng lượng, tức tổng điện năng tiêu thụ trong năm chia cho diện tích sàn, để so sánh hiệu quả vận hành giữa các công trình cùng loại.

Về bản chất, đây chưa phải là cơ chế kiểm kê khí nhà kính toàn diện theo kiểu Tokyo. Tuy nhiên, nó tạo ra bộ dữ liệu gốc để xác định lượng phát thải gián tiếp từ điện năng và nhận diện các công trình vận hành kém hiệu quả.

Mô hình Singapore cho thấy trước khi yêu cầu doanh nghiệp cắt giảm carbon, cơ quan quản lý phải có dữ liệu đủ tin cậy để trả lời những câu hỏi rất cụ thể: Công trình nào dùng điện bất thường, điều hòa có đang là nguồn tiêu thụ lớn nhất hay không, mức sử dụng năng lượng có phù hợp với quy mô và công năng tòa nhà hay không.