5 hours ago
7
Trung Quốc đang âm thầm xây dựng một dạng quyền lực mới - “sức mạnh pháp lý”, tức khả năng sử dụng luật pháp, tòa án, trừng phạt, kiểm soát xuất khẩu và các cơ chế tài phán để bảo vệ lợi ích quốc gia, gây sức ép lên đối thủ và quan trọng hơn, từng bước định hình luật chơi quốc tế.
Đây có thể là một trong những thay đổi đáng chú ý nhất trong cuộc cạnh tranh chiến lược giữa Washington và Bắc Kinh.
Tháng 5 vừa qua, Bộ Thương mại Trung Quốc có một động thái chưa từng có khi yêu cầu các doanh nghiệp nước này phớt lờ các lệnh trừng phạt của Mỹ nhằm vào 5 nhà máy lọc dầu Trung Quốc bị cáo buộc xử lý dầu thô Iran.
Chỉ vài tuần sau, Bộ Tư pháp Trung Quốc tiếp tục đưa ra một quyết định chưa từng có khác, tuyên bố cuộc điều tra chống trợ cấp của Liên minh châu Âu (EU) nhằm vào một công ty an ninh Trung Quốc là hành động thực thi quyền tài phán nước ngoài không phù hợp.
Thoạt nhìn, đây có thể chỉ là những màn trả đũa hành chính trong cuộc đối đầu thương mại và địa chính trị Mỹ - Trung. Nhưng đằng sau đó là một chiến lược rộng lớn hơn: Trung Quốc đang tìm cách biến pháp luật thành một công cụ quyền lực quốc gia.
Trụ sở Bộ Thương mại Trung Quốc: Ảnh: Reuters.
Bắc Kinh khai hỏa mặt trận pháp lý
Trong nhiều thập niên, Mỹ là quốc gia sở hữu sức mạnh pháp lý vượt trội trên thế giới.
Sau Thế chiến II, Washington đóng vai trò trung tâm trong việc xây dựng trật tự quốc tế mới, từ Hiến chương Liên Hợp Quốc đến hệ thống Bretton Woods và Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (GATT).
Nhưng lợi thế của Mỹ không chỉ đến từ việc Washington từng tham gia viết nên các luật lệ đó.
Sức mạnh thực sự nằm ở khả năng khiến luật Mỹ vươn ra ngoài biên giới.
Một ngân hàng nước ngoài giao dịch bằng USD, một công ty sử dụng phần mềm hoặc linh kiện Mỹ, một doanh nghiệp muốn mua lại công ty Mỹ hay đơn giản là hoạt động kinh doanh tác động đến thị trường Mỹ đều có thể tạo ra mối liên hệ với hệ thống pháp luật Mỹ.
Từ những mối liên kết ấy, Washington có thể đưa các công ty nước ngoài vào phạm vi điều chỉnh của luật Mỹ.
Đây chính là thứ quyền lực đặc biệt giúp Mỹ biến pháp luật thành công cụ địa chính trị.
Trong những năm 2010, Washington đã tận dụng các lợi thế về quyền tài phán, tài chính và pháp lý để siết Iran khỏi thị trường dầu mỏ và hệ thống ngân hàng quốc tế, tạo sức ép buộc Tehran phải bước vào đàm phán.
Đằng sau sức mạnh ấy là cả một hệ thống khổng lồ gồm các trường luật, hãng luật, cơ quan chính phủ và đội ngũ chuyên gia pháp lý có khả năng xử lý những vấn đề từ luật an ninh quốc gia, tranh chấp xuyên biên giới tới luật quốc tế.
Tại Bộ Ngoại giao Mỹ, Văn phòng Cố vấn pháp lý có khoảng 200 luật sư, gần gấp ba con số tương ứng của Anh, được chia thành hơn 20 đơn vị chuyên trách. Bộ Tư pháp Mỹ cũng có một cơ quan chuyên bảo vệ lợi ích của Washington trong hàng nghìn vụ việc trên toàn thế giới.
Đó là một “hệ thống vũ khí” mà Trung Quốc đã nghiên cứu rất kỹ.
Trung Quốc học cách biến luật thành đòn phản công
Khi Trung Quốc vươn lên thành cường quốc, giới lãnh đạo nước này ngày càng nhận thức rõ một điểm yếu: Trung Quốc có thể sở hữu sức mạnh kinh tế và quân sự ngày càng lớn, nhưng vẫn có thể bị tổn thương nếu những quốc gia khác kiểm soát luật chơi pháp lý quốc tế.
Các đòn trừng phạt, kiểm soát xuất khẩu và truy tố nhằm vào các tập đoàn Trung Quốc như Huawei và ZTE càng khiến Bắc Kinh nhận ra sự cấp thiết phải xây dựng sức mạnh pháp lý của riêng mình.
Năm 2014, Trung Quốc bắt đầu nhấn mạnh “công tác pháp trị liên quan nước ngoài”. Năm 2019, tăng cường năng lực pháp lý trở thành một phần trong kế hoạch hiện đại hóa hệ thống quản trị quốc gia.
Năm 2023, vấn đề này được đưa lên một phiên học tập của Bộ Chính trị Trung Quốc. Khi đó, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nhấn mạnh việc củng cố năng lực pháp lý là một “nhu cầu lâu dài” để thúc đẩy mục tiêu chấn hưng quốc gia.
Bắc Kinh sau đó bắt đầu xây dựng một “đội quân pháp lý” phục vụ cạnh tranh quốc tế.
Các trường luật Trung Quốc mở hàng chục chương trình đào tạo chuyên sâu về luật quốc tế và hệ thống pháp luật nước ngoài. Năm 2024, Bắc Kinh chỉ định 51 chương trình hợp tác giữa trường đại học, cơ quan chính phủ, tòa án, hãng luật và tổ chức trọng tài để đào tạo nhân lực phục vụ các hoạt động pháp lý xuyên biên giới.
Bộ Tư pháp Trung Quốc thành lập Cục Pháp trị liên quan đến nước ngoài, một tòa án thương mại quốc tế chuyên biệt và các trung tâm nghiên cứu cấp quốc gia.
Mục tiêu không còn đơn thuần là giúp doanh nghiệp Trung Quốc hiểu luật nước ngoài, mà là đào tạo một thế hệ chuyên gia đủ khả năng đối đầu luật pháp nước ngoài, phản công trong các vụ kiện quốc tế và tham gia viết lại luật chơi.
Trụ sở Bộ Tư pháp Trung Quốc. Ảnh: Website Bộ Tư pháp Trung Quốc.
Phản đòn nhằm vào “luật ngoài lãnh thổ” của Mỹ
Một trong những bước đi đáng chú ý nhất của Bắc Kinh là xây dựng cơ chế ngăn chặn tác động của luật nước ngoài lên các chủ thể Trung Quốc.
Kể từ năm 2012, Trung Quốc bổ sung các quy định có hiệu lực ngoài lãnh thổ vào hơn 20 đạo luật.
Năm 2021, Bắc Kinh ban hành các quy định “chặn” nhằm bảo vệ doanh nghiệp và công dân Trung Quốc trước những luật và biện pháp mà chính quyền nước ngoài áp đặt.
Năm 2026, Chính phủ Trung Quốc tiếp tục tạo ra một cơ chế rộng hơn nhằm ngăn các bên Trung Quốc tuân thủ những yêu sách quyền tài phán nước ngoài mà nước này cho là không phù hợp.
Điều đó có nghĩa là một doanh nghiệp Trung Quốc có thể đứng trước một tình thế hoàn toàn mới: nếu Washington yêu cầu doanh nghiệp tuân thủ luật Mỹ nhưng Bắc Kinh yêu cầu doanh nghiệp không được tuân thủ, cuộc đối đầu sẽ không còn nằm trên bàn đàm phán ngoại giao mà chuyển thẳng vào hoạt động kinh doanh hằng ngày.
Tháng 5/2026, Bắc Kinh đã sử dụng chính cơ chế này để ngăn các bên Trung Quốc tuân thủ lệnh trừng phạt của Mỹ nhằm vào 5 nhà máy lọc dầu liên quan tới dầu Iran và ngăn hỗ trợ cuộc điều tra chống trợ cấp của EU đối với Nuctech - một công ty thiết bị an ninh Trung Quốc.
Đây là điểm cho thấy Trung Quốc đang chuyển từ phòng thủ pháp lý sang phản công pháp lý.
Mở rộng “kho vũ khí” pháp lý
Nhưng Trung Quốc không dừng lại ở việc chống lại luật Mỹ và châu Âu, mà đang từng bước xây dựng một hệ thống công cụ pháp lý có thể tác động các doanh nghiệp nước ngoài.
Danh mục ngày càng dài: kiểm soát xuất khẩu, rà soát đầu tư nước ngoài, đánh giá an ninh mạng, danh sách thực thể, cơ chế cấp phép, đóng băng tài sản và hạn chế giao dịch đối với các mặt hàng chiến lược.
Đặc biệt, Trung Quốc có trong tay một lợi thế mà nhiều quốc gia khác khó có được: vị trí trung tâm trong một số chuỗi cung ứng quan trọng. Đất hiếm là ví dụ tiêu biểu.
Nếu Mỹ có thể sử dụng đồng USD, công nghệ và hệ thống tài chính để tạo sức ép, Trung Quốc có thể sử dụng thị trường nội địa, chuỗi cung ứng và nguồn nguyên liệu chiến lược làm đòn bẩy.
Các tòa án Trung Quốc cũng mở rộng quyền tài phán trong những tranh chấp xuyên biên giới, đặc biệt là các vụ kiện bằng sáng chế quốc tế, thậm chí có thể yêu cầu các bên không theo đuổi hoặc thực thi các thủ tục cạnh tranh tại nước ngoài.
Nếu xu hướng này tiếp tục, các công ty đa quốc gia sẽ phải tính đến một bài toán ngày càng phức tạp: tuân thủ luật của nước này có thể đồng nghĩa với vi phạm luật của nước khác. Và khi đó, luật pháp trở thành một chiến trường thực sự.
Trường Luật Havard của Mỹ. Ảnh: Website Trường Luật Havard.
Trung Quốc muốn viết lại luật chơi toàn cầu?
Tham vọng của Bắc Kinh thậm chí còn vượt xa mục tiêu vô hiệu hóa các lệnh trừng phạt của Mỹ. Trung Quốc muốn có tiếng nói lớn hơn trong việc xây dựng các quy tắc quốc tế.
Các chỉ thị, chỉ đạo của giới lãnh đạo Trung Quốc kêu gọi gia tăng ảnh hưởng đối với các quy định liên quan đại dương, vùng cực, không gian mạng, vũ trụ, an toàn hạt nhân, chống tham nhũng, biến đổi khí hậu, tài chính quốc tế...
Trong Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Trung Quốc ngày càng tích cực sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp và xây dựng liên minh.
Các tổ chức Trung Quốc cũng gia tăng ảnh hưởng trong việc xây dựng tiêu chuẩn quốc tế về viễn thông, thương mại điện tử và công nghệ mới.
Bắc Kinh đồng thời thúc đẩy các thể chế thay thế, tiêu biểu là Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á, qua đó tạo thêm những trung tâm quyền lực nằm ngoài các cấu trúc truyền thống do phương Tây dẫn dắt.
Đây là cuộc chơi dài hạn. Trung Quốc không nhất thiết phải thay thế toàn bộ hệ thống pháp lý phương Tây, mà có thể lựa chọn từng lĩnh vực để chen chân, xây dựng tiêu chuẩn, tạo ra cơ chế thay thế rồi từng bước gia tăng ảnh hưởng.
Tuy nhiên, tham vọng pháp lý của Trung Quốc vẫn đối mặt với một rào cản lớn: niềm tin.
Một hệ thống pháp luật muốn trở thành trung tâm quốc tế phải khiến các doanh nghiệp và quốc gia khác tin rằng phán quyết của nó có thể dự đoán, công bằng và tương đối độc lập với quyền lực chính trị. Đây vẫn là điểm yếu của Trung Quốc.
Washington đối mặt nghịch lý nguy hiểm
Điều trớ trêu là Trung Quốc chưa cần vượt qua Mỹ để tạo ra thay đổi. Chỉ cần Washington tự làm suy yếu những lợi thế của mình, khoảng trống quyền lực pháp lý cũng có thể mở ra.
Mỹ vẫn vượt trội Trung Quốc ở nhiều chỉ số. Đồng USD chiếm vị trí trung tâm trong hệ thống tài chính quốc tế. Thị trường Mỹ có sức hút đặc biệt. Công nghệ Mỹ vẫn giữ vai trò quan trọng trong nhiều ngành công nghiệp. Các hãng luật, trường luật và thiết chế tư pháp Mỹ có mạng lưới toàn cầu.
Một lệnh trừng phạt của Trung Quốc có thể khiến doanh nghiệp mất quyền tiếp cận thị trường Trung Quốc. Nhưng nó chưa thể tạo ra sức ép lên hệ thống ngân hàng toàn cầu với mức độ tương tự lệnh trừng phạt của Mỹ.
Chính Bộ Ngoại giao Trung Quốc từng thừa nhận Mỹ vẫn là “siêu cường trừng phạt duy nhất trên thế giới”.
Tòa án Thương mại Quốc tế Trung Quốc cũng mới xử lý chưa tới 50 vụ trong tám năm kể từ khi thành lập. Trong khi đó, tại Tòa Trọng tài Quốc tế London, khoảng 70-80% vụ việc có cả hai bên là nước ngoài.
Nhưng lợi thế ấy không phải bất biến.
Những tranh cãi chính trị trong nội bộ Mỹ, sức ép nhằm vào các thẩm phán và công chức, sự suy giảm niềm tin vào các thiết chế nhà nước và việc Washington rút khỏi hoặc giảm vai trò tại một số diễn đàn quốc tế có thể làm xói mòn nền tảng của sức mạnh pháp lý Mỹ.
Đặc biệt, việc Mỹ sử dụng ngày càng mạnh các biện pháp kiểm soát xuất khẩu, hạn chế công nghệ và các “điểm nghẽn” tài chính đã thúc đẩy nhiều quốc gia tìm cách giảm sự phụ thuộc vào quyền tài phán của Washington.
Đó là nghịch lý lớn nhất. Mỹ càng sử dụng quyền lực pháp lý như một vũ khí, các đối thủ càng có động lực xây dựng vũ khí thay thế.
Nếu Mỹ tiếp tục làm suy yếu những lợi thế của chính mình, Trung Quốc đã xây dựng được nền tảng để cung cấp ít nhất một phần các lựa chọn thay thế.
Cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung vì thế đang bước vào một giai đoạn mới. Không chỉ là tàu sân bay đối đầu tàu sân bay. Không chỉ là chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) hay tên lửa siêu vượt âm. Đó còn là cuộc chiến xem luật pháp của ai có thể vươn xa hơn biên giới quốc gia.
Ai kiểm soát những “nút thắt” pháp lý của nền kinh tế toàn cầu, người đó có thể buộc đối thủ phải trả giá ngay cả khi không cần nổ súng.
Mỹ từng xây dựng một phần quyền lực toàn cầu của mình bằng luật pháp. Giờ đây, Trung Quốc đang học cách sử dụng chính thứ vũ khí đó.
Và trong cuộc chơi này, điều đáng lo nhất đối với Washington có thể không phải là một ngày Trung Quốc vượt qua Mỹ, mà là Bắc Kinh đủ kiên nhẫn để chờ Washington tự đánh mất những lợi thế mà mình từng mất hàng thập niên để xây dựng.
Mỹ và Trung Quốc đang cạnh tranh nhau gay gắt trong nhiều lĩnh vực, từ công nghệ tới pháp lý. Minh họa: The Star.
