TS Lê Viết Khuyến: Cần cải cách mạnh mẽ cách tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT

Sau những vụ gian lận thi cử gần đây, có ý kiến cho rằng nên bỏ kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia. Quan điểm của ông như thế nào?

Chúng ta chưa nên bỏ kỳ thi tốt nghiệp THPT nhưng cần cải cách mạnh mẽ cách tổ chức và mục tiêu của kỳ thi. Kỳ thi vẫn là công cụ quan trọng để kiểm soát chất lượng giáo dục tối thiểu trong bối cảnh bệnh thành tích còn tồn tại. Nếu giao hoàn toàn việc xét tốt nghiệp cho các trường hoặc địa phương, nguy cơ "làm đẹp" điểm số sẽ tăng lên và tấm bằng tốt nghiệp khó phản ánh đúng năng lực học sinh.

Bên cạnh đó, chất lượng đánh giá giữa các địa phương còn chưa đồng đều. Có nơi quản lý rất nghiêm túc, nhưng cũng có nơi việc kiểm tra, đánh giá còn nể nang hoặc chịu áp lực thành tích. Một kỳ thi chung giúp tạo ra một chuẩn đánh giá thống nhất trên phạm vi cả nước.

Thí sinh dự kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026.

Ngoài ra, kỳ thi còn là cơ sở để đánh giá chất lượng giáo dục của từng địa phương. Tuy nhiên, tôi cũng cho rằng không nên duy trì kỳ thi như hiện nay lâu dài.

Khi hội đủ các điều kiện sau như: Hệ thống kiểm định chất lượng trường phổ thông hoạt động thực chất; kiểm soát hiệu quả bệnh thành tích và gian lận thi; các trường ĐH đủ năng lực tự tuyển sinh dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau… có thể tính đến việc bỏ kỳ thi tốt nghiệp quốc gia.

Kỳ thi chỉ nên tập trung cho hai mục tiêu chính là xác nhận học sinh đã đạt chuẩn tối thiểu để công nhận tốt nghiệp THPT và cung cấp dữ liệu khách quan phục vụ quản lý chất lượng giáo dục.

Muốn có một kỳ thi khách quan thì trước hết phải có một hệ thống khảo thí độc lập, chuyên nghiệp và hoạt động thường xuyên, không phải chỉ thành lập hội đồng ra đề vài tháng trước kỳ thi như hiện nay"

TS Lê Viết Khuyến

Còn việc tuyển sinh đại học nên giao dần quyền tự chủ nhiều hơn cho các trường đại học. Nếu bỏ kỳ thi quốc gia nhưng chưa cải cách tận gốc cơ chế quản lý, đánh giá, thi đua và trách nhiệm giải trình của các địa phương, thì có thể bệnh thành tích sẽ không giảm mà còn gia tăng. Khi đó, tỷ lệ tốt nghiệp vẫn gần 100%, nhưng chất lượng thực chất của giáo dục lại khó được kiểm chứng.

Vấn đề đặt ra hiện nay là làm sao kiểm soát được kết quả đánh giá kỳ thi một cách khách quan nhất. Với hơn 1 triệu thí sinh dự thi mỗi năm nên dùng hình thức thi tự luận hay hình thức trắc nghiệm khách quan?

Theo tôi, nếu xét riêng tiêu chí khách quan và khả năng kiểm soát tiêu cực trong điều kiện hiện nay, thì hình thức trắc nghiệm khách quan có ưu thế hơn hình thức tự luận.

Lý do là vì, thi trắc nghiệm có đáp án rõ ràng, thống nhất, gần như không phụ thuộc vào người chấm. Bài thi có thể chấm bằng máy, giảm tối đa sự can thiệp của con người. Với hàng triệu bài thi mỗi năm, việc chấm nhanh, chính xác và tiết kiệm hơn rất nhiều. Đồng thời, kết quả cũng dễ phân tích thống kê để phát hiện những dấu hiệu bất thường như gian lận, lộ đề hoặc chấm sai.

TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT)

Tuy nhiên, trắc nghiệm cũng có hạn chế. Nó khó đánh giá được những năng lực như: Lập luận logic dài, viết và diễn đạt, tư duy sáng tạo, khả năng phân tích và phản biện.

Trong khi đó, tự luận đánh giá tốt những năng lực này, nhưng lại gặp nhiều khó khăn về việc xây dựng đáp án đủ chi tiết, kết quả phụ thuộc vào người chấm, dễ phát sinh chênh lệch điểm giữa các giám khảo, khó đảm bảo tuyệt đối khách quan.

Không thể phòng, chống gian lận thi cử chỉ bằng các biện pháp kỹ thuật mà phải đồng thời thiết kế một cơ chế quản trị mà trong đó không ai có đủ quyền lực để thao túng kết quả".

TS Lê Viết Khuyến

Vì vậy, không nên cực đoan chọn hoàn toàn một hình thức. Nếu mục tiêu của kỳ thi là xác nhận học sinh đã đạt chuẩn đầu ra để được công nhận tốt nghiệp, tôi nghiêng về mô hình sau:

Các môn có kiến thức và kỹ năng chuẩn hóa cao (Toán, Ngoại ngữ, Khoa học tự nhiên...) nên chủ yếu sử dụng trắc nghiệm khách quan.

Ngữ văn vẫn nên duy trì một phần tự luận, vì đây là môn đánh giá năng lực đọc hiểu, lập luận và diễn đạt mà trắc nghiệm rất khó thay thế.

Duy trì các dạng câu hỏi khách quan hiện đại (nhiều lựa chọn, đúng- sai, ghép cặp, trả lời ngắn...) thay vì chỉ một kiểu chọn đáp án A, B, C, D.

Tuy nhiên, điều quyết định tính khách quan của kỳ thi không phải là trắc nghiệm hay tự luận, mà là chất lượng của cả hệ thống khảo thí. Một hệ thống khảo thí hiện đại phải có ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa; ma trận đề bảo đảm độ khó tương đương; quy trình bảo mật nghiêm ngặt; phân tích thống kê sau kỳ thi để phát hiện bất thường và cơ chế giám sát độc lập.

Không thay đổi chính sách vì một vài vụ việc gian lận

Nhiều ý kiến cho rằng sau các vụ tiêu cực cần thay đổi ngay cách tổ chức kỳ thi. Ông nhìn nhận thế nào?

Theo tôi, muốn có một kỳ thi khách quan thì trước hết phải có một hệ thống khảo thí độc lập, chuyên nghiệp và hoạt động thường xuyên, không phải chỉ thành lập hội đồng ra đề vài tháng trước kỳ thi như hiện nay.

Việt Nam nên xây dựng mô hình gồm các tầng độc lập, trong đó gồm có: Hội đồng chuẩn đầu ra quốc gia nhằm xây dựng và cập nhật chuẩn đầu ra của từng môn học.

Trung tâm Khảo thí quốc gia là cơ quan hoạt động độc lập về chuyên môn, xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, thử nghiệm câu hỏi trên diện rộng. Trung tâm sinh đề thi từ ngân hàng câu hỏi theo ma trận đã được phê duyệt. Đơn vị này không trực tiếp tổ chức thi.

Cơ quan tổ chức kỳ thi chỉ chịu trách nhiệm coi thi, bảo mật, vận chuyển đề, chấm thi và công bố kết quả. Không được can thiệp vào nội dung đề thi.

Sự phân tách chức năng này rất quan trọng. Nếu một cơ quan vừa xây dựng chương trình, vừa viết sách giáo khoa, vừa ra đề, vừa tổ chức thi, vừa đánh giá kết quả sẽ khó bảo đảm tính khách quan và trách nhiệm giải trình.

Người vi phạm có thể bị xử lý ngay lập tức. Quy trình kỹ thuật có thể điều chỉnh ngay. Nhưng những vấn đề cốt lõi như chuẩn đầu ra, triết lý đánh giá, cấu trúc hệ thống khảo thí hay mô hình giáo dục phổ thông thường được nghiên cứu rất kỹ, thí điểm nhiều năm trước khi thay đổi.

Theo ông, cần làm gì để hạn chế nguy cơ gian lận trong các kỳ thi tới?

Nếu các hành vi gian lận chỉ là những trường hợp cá biệt thì giải pháp chủ yếu là tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý kỷ luật. Nhưng khi xuất hiện những vụ việc có sự cấu kết của nhiều người, ở nhiều khâu khác nhau, thì điều đó cho thấy hệ thống đang có những lỗ hổng mà các nhóm người có thể lợi dụng.

Điều quan trọng là phải làm cho gian lận trở nên rất khó thực hiện và rất dễ bị phát hiện. Muốn vậy, cần áp dụng đồng thời nhiều biện pháp: ngân hàng câu hỏi lớn và chuẩn hóa, sinh đề ngẫu nhiên theo ma trận, mã hóa dữ liệu, lưu vết điện tử ở các khâu xử lý, phân tích thống kê để phát hiện điểm bất thường, và quy định rõ trách nhiệm của từng cá nhân trong từng công đoạn.

Không thể phòng, chống gian lận thi cử chỉ bằng các biện pháp kỹ thuật mà phải đồng thời thiết kế một cơ chế quản trị mà trong đó không ai có đủ quyền lực để thao túng kết quả và cũng không ai có động cơ phải làm như vậy.

Tôi kiến nghị cần quy định trách nhiệm trực tiếp của người đứng đầu địa phương là giải pháp rất quan trọng. Trong quản trị hiện đại, quyền hạn phải đi đôi với trách nhiệm. Nếu địa phương được phân cấp tổ chức kỳ thi thì Chủ tịch UBND tỉnh phải chịu trách nhiệm rất rõ về kỳ thi trên địa bàn.

Thứ hai, tăng cường giám sát xã hội.

Thứ ba, mở rộng tổ chức thi trên máy tính. Đây là xu hướng tất yếu không chỉ vì tiết kiệm chi phí lâu dài mà quan trọng hơn là: Đề thi được sinh ngẫu nhiên từ ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, chấm điểm hoàn toàn tự động đối với các câu hỏi khách quan.

Tuy nhiên, không nên triển khai đồng loạt ngay mà cần có lộ trình để chuẩn bị hoàn thiện hạ tầng công nghệ ở tất cả các địa phương. Trước khi triển khai phải thí điểm nhiều năm trên quy mô lớn. Khi điều kiện giữa các địa phương tương đối đồng đều mới áp dụng đại trà.

Ngoài ra, cần xây dựng "hệ thống khảo thí số", toàn bộ quy trình phải được số hóa từ ngân hàng câu hỏi, sinh đề tự động theo ma trận… Như vậy, chúng ta sẽ chuyển từ "quản lý bằng con người" sang "quản lý bằng hệ thống". Đó mới là cách hạn chế tối đa sự can thiệp trực tiếp của con người.

Cảm ơn ông!