Từ Cá heo đến Dim-sum, cách các cơn bão ở Thái Bình Dương được đặt tên

Từ sinh vật biển cho đến các món ăn, Ủy ban Bão có quy trình đặt tên độc đáo cho những cơn bão ở Thái Bình Dương, phản ánh nét văn hóa đa dạng của khu vực.

Giới chức Nhật Bản ngày 7/8 ra lệnh sơ tán với hàng trăm nghìn người ở tây nam nước này, cũng như hủy hơn 500 chuyến bay, khi bão Cá heo (Dolphin) mang theo gió giật mạnh, mưa lớn và sóng dâng cao đang áp sát.

Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA) cho biết bão Cá heo có sức gió duy trì tối đa ở mức 144 km/h, với những cơn gió giật lên tới 198 km/h, đang tiến sát chuỗi đảo nằm giữa vùng Kyushu và tỉnh Okinawa. Chính quyền đảo Đài Loan và Trung Quốc đại lục cũng đang đề cao cảnh giác trước khả năng bão Cá heo đổ bộ.

Tên bão Cá heo được lấy từ tên linh vật của thành phố Hong Kong. Đây không phải lần đầu tiên Hong Kong dùng một biểu tượng văn hóa, ẩm thực được yêu thích của đặc khu để đặt tên bão. Hồi tháng 6, khi mùa bão Thái Bình Dương bắt đầu, Cơ quan Khí tượng Hong Kong cho biết họ đã chọn Dim-sum, món ăn đặc trưng của thành phố, để góp thêm vào danh sách tên gọi các cơn bão nhiệt đới ở Thái Bình Dương.

Bão Ragasa gây mưa lớn, ngập lụt tại Hong Kong hồi tháng 9/2025. Ảnh: Reuters

Danh sách này do Ủy ban Bão, thành lập năm 1968 bởi Liên Hợp Quốc và Tổ chức Khí tượng Thế giới, tổng hợp nhằm giúp các quốc gia châu Á - Thái Bình Dương ứng phó với bão nhiệt đới. Ủy ban có 14 thành viên, duy trì danh sách gồm 140 tên gọi, chia làm 5 cột, xoay vòng từ 4 đến 5 năm một lần tùy thuộc vào tần suất xuất hiện của các cơn bão.

Mỗi thành viên Ủy ban Bão, trong đó có Mỹ, Trung Quốc, Triều Tiên, Hàn Quốc, Hong Kong và Malaysia, đóng góp 10 tên bão. Những tên gọi này được lấy từ ngôn ngữ và văn hóa của từng thành viên, tạo nên danh sách bão mang tên các loài động vật, thực vật, nhân vật lịch sử, thần thoại và cả đồ ăn.

Theo danh sách cập nhật nhất được Ủy ban công bố hồi tháng 3, Dim-sum sẽ đứng chung bảng với những cơn bão mang tên Gaeguri (tiếng Hàn Quốc nghĩa là con ếch), Burapha (tiếng Thái nghĩa là phía đông) và Tirou (một lời chào bằng tiếng Micronesia, quốc đảo ở Thái Bình Dương).

Khởi nguồn danh sách tên bão

Những cơn bão hình thành trên Tây Thái Bình Dương và ảnh hưởng đến châu Á được gọi là bão nhiệt đới. Chúng hình thành khi nước biển ấm, không khí ẩm và gió duy trì đủ lâu để kết hợp thành các hệ thống thời tiết dữ dội hơn.

Theo nhà sử học Rey Lirios thuộc Cục Quản lý Thiên văn, Địa vật lý và Khí tượng Philippines, trong Thế chiến II, đế quốc Nhật cấm các nhà khí tượng ở nhiều nước châu Á mà họ chiếm đóng hoạt động vì coi dự báo thời tiết là thông tin quân sự bảo mật. Do đó, các quốc gia này phải phụ thuộc hoàn toàn vào dự báo từ lực lượng quân sự Mỹ đồn trú trên đảo Guam.

Để phân biệt các cơn bão, những nhà dự báo thời tiết Mỹ ban đầu lập danh sách các tên của phụ nữ, thường lấy từ tên vợ hoặc bạn gái họ. Đến những năm 1970, khi phong trào bình đẳng giới phát triển, chính phủ Mỹ bắt đầu đưa thêm tên nam giới vào danh sách, theo Lam Chiu Ying, cựu giám đốc Cơ quan Khí tượng Hong Kong.

Công chúng tham gia

Những năm 1990, nhiều thành viên Ủy ban Bão đã kêu gọi thay thế các tên gọi Mỹ bằng những cái tên mang tính bản địa. Một số nơi còn mở rộng quy trình đặt tên để người dân tham gia đóng góp.

"Chúng tôi muốn để toàn bộ những tên gọi cũ ở lại thế kỷ 20", Lirios, người xây dựng tiêu chí tiếp nhận đề xuất từ công chúng tại Philippines vào năm 1999, cho biết.

Theo ông, Ủy ban Bão đã bác bỏ các tên gọi thiếu tính lịch sự hoặc mang ý nghĩa tiêu cực. Bão cũng không được đặt theo tên các nhân vật công chúng, trong đó có chính trị gia và người nổi tiếng.

Ảnh vệ tinh cho thấy bão Dolphin tiến gần Okinawa, Nhật Bản, ngày 6/8. Ảnh: Reuters

Năm 2005, Ủy ban từng từ chối hai cái tên do người dân Hong Kong đề xuất là Thái Cực (Taichi) và Hoa gạo (Kapok). Ông Lam giải thích Taichi, môn võ thuật cổ truyền Trung Quốc, có thể bị nhầm với tên đàn ông Nhật Bản, trong khi Kapok lại nghe giống từ lóng chỉ cơ quan sinh dục trong một số ngôn ngữ.

Trái lại, Dim-sum không gây ra bất kỳ tranh cãi nào. Lui Yuk Sing, người phát ngôn của Cơ quan Khí tượng Hong Kong, cho biết cái tên này được công chúng lựa chọn vào năm 2024, cùng với Chim sẻ (Sparrow) và Thủy tiên (Shui-sin).

Phản ánh văn hóa

Ngoài Dim-sum và Dolphin, Hong Kong từng đề xuất tên Banyan (Cây đa) và Lionrock, lấy theo tên ngọn núi nhìn ra toàn thành phố, cho các cơn bão.

Cơ quan Khí tượng Nhật Bản cho biết họ thường đóng góp tên các chòm sao bằng tiếng Nhật, như Koinu ("Chó con", chỉ chòm Tiểu Khuyển) hay Koguma ("Gấu con", chỉ chòm Tiểu Hùng). Danh sách của Ủy ban Bão cũng chứa tên của các nhân vật huyền thoại như nữ thần dân gian Trung Quốc Mulan (Hoa Mộc Lan), thần thiên nhiên Sinlaku của Micronesia hay Sơn Tinh của Việt Nam.

Mazly Bin Mohamed, phát ngôn viên Cơ quan Khí tượng Malaysia, cho biết nước này thường đề xuất tên các loài động thực vật bản địa dễ phát âm, như hoa Cempaka. Nhiều quốc gia khác cũng lấy cảm hứng từ thiên nhiên, như vịnh Hạ Long của Việt Nam hay núi Amuyao của Philippines.

Những ngọn sóng lớn do bão Koinu gây ra dọc bờ biển Đài Loan hồi năm 2023. Ảnh: AFP

Vì Philippines thường là một trong những quốc gia đầu tiên nằm trên đường đi của bão, các nhà khí tượng nước này luôn gán cho mỗi cơn bão một tên gọi địa phương, Lirios cho hay.

Chẳng hạn, siêu bão Jangmi, từng gây lũ lụt nghiêm trọng tại Philippines và Nhật Bản hồi đầu tháng 6, được gọi tại Philippines là Domeng, tên thân mật theo tiếng địa phương của Domingo, một cái tên nam giới phổ biến.

Một số tên gọi bị xóa bỏ sau khi gắn liền với những trận bão đặc biệt khốc liệt hoặc gây nhiều thiệt hại về người.

Philippines đã ngừng sử dụng tên địa phương Yolanda sau trận bão năm 2013 làm hơn 6.000 người thiệt mạng. Ủy ban Bão cũng loại bỏ tên chính thức Haiyan của cơn bão này vào năm 2015.

Năm nay, Ủy ban bổ sung Dim-sum vào danh sách để thay thế cho Man-yi, tên bão đã bị loại bỏ sau khi khiến hơn 10 người thiệt mạng tại Philippines vào năm 2024.

Vũ Hoàng (Theo Reuters, AFP, AP)