Tục xưa còn lại: Thú vị tục 'đắp chăn' bắt cá ngày đầu năm

NGÀY KHÔNG ĐI RẪY, LÊN RỪNG

Sáng sớm, sương còn giăng mờ trên dãy Răng Cưa, những con suối quanh thôn Môn hiện ra với làn nước xanh mát. Già làng Hồ Văn Vân hơn 80 tuổi vẫn nhanh nhẹn bước trên những phiến đá trơn, vừa đi vừa kể chuyện xưa như nhắc lại một phần ký ức của núi rừng.

Ngăn dòng bắt cá

ẢNH: P.A

Theo già Vân, với người Kor, mùng 7 tết là ngày đặc biệt: ngày "đóng cửa rừng". Không ai lên rẫy, không ai vào rừng, tiếng chiêng cũng lặng im. Người Kor tin rằng nếu bước chân vào rừng ngày này sẽ dễ gặp điều không may, sợ gặp "ma rừng" bị nó bắt tội; đi về sẽ gặp xui rủi, nhẹ thì bị thương, nặng có thể ảnh hưởng đến tính mạng.

Trong cộng đồng người Kor từng kể chuyện một người dân không nghe lời khuyên, đã vào rừng sáng mùng 7 tháng giêng và bị hổ vồ. Những câu chuyện truyền miệng, dù thực hư chưa được ai kiểm chứng vẫn đủ khiến dân làng giữ lệ xưa, chọn ở lại bên dòng nước thay vì lên núi.

Cá suối bắt được trong tục "đắp chăn"

ẢNH: P.A

"Ngày này là ngày của suối, của nước", già Vân chậm rãi: "Người Kor xuống suối để tránh cái xấu, tìm cái lành". Bởi vậy, thay vì lên nương rẫy, cả làng rủ nhau ra suối. Người lớn, trẻ nhỏ, đàn ông, phụ nữ…, ai cũng có mặt. Dòng suối trở thành nơi hội tụ, nơi mở đầu cho một năm mới bằng sự gắn kết cộng đồng. Theo già Vân, dịp đầu xuân năm nay, xã Thanh Bồng huy động hàng trăm bà con cùng đắp suối, bắt cá, còn các năm trước, có thể một hay vài gia đình, hoặc nhóm nhỏ tự ra suối thực hiện theo phong tục.

Già Hồ Văn Vân kể chuyện phong tục đắp chăn bắt cá của người Kor

ẢNH: PHẠM ANH

Công việc bắt đầu bằng việc ngăn dòng. Tùy theo từng đoạn suối rộng hay hẹp, bà con phát dọn cây cối, xếp đá, đắp bùn tạo thành những con đập nhỏ. Nước dần bị chặn lại, chảy chậm rồi rút xuống, để lộ những khoảng suối cạn. Người Kor gọi đó là "đắp chăn". Khi nước rút, cá lộ mình dưới lớp sỏi đá, bùn cát. Không cần lưới hay dụng cụ hiện đại, bà con dùng lá chuối rừng, nhẹ nhàng đập xuống mặt nước để cá choáng, rồi bắt lên.

Anh Hồ Thanh Sơn, Bí thư Chi bộ kiêm trưởng thôn Môn, cho biết tục "đắp chăn" không chỉ là hoạt động mưu sinh mang tính biểu tượng, mà còn chứa đựng nhiều ý nghĩa. Việc lội xuống dòng nước đầu năm được xem như cách gột rửa những điều không may của năm cũ để bước sang năm mới với tâm thế nhẹ nhõm hơn. "Ngăn dòng là gửi gắm ước mong Yàng che chở, cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi", anh Sơn nói.

Ngày nay, cá được chế biến thành món ăn ngay bên bờ suối

ẢNH: P.A

Ngày nay, có năm cả làng cùng tham gia, tạo thành ngày hội lớn bên suối. Tiếng cười nói rộn ràng, những mẻ cá chia đều… tạo nên không khí ấm áp, chan hòa. Có người mang cá về cúng, có người tổ chức nấu nướng ngay bên bờ suối, dù theo cách nào, cái hồn của tục xưa vẫn còn nguyên vẹn.

SỢ KHÁCH ĐẾN LÀNG VÌ...

Nếu buổi sáng là phần hội thì buổi chiều là phần lễ, lặng lẽ và linh thiêng hơn. Những con cá sẽ được mang về nhà để dâng lên tổ tiên và thần linh. Trước giờ cúng, làng được "đóng lại" theo cách riêng. Những hàng rào tạm được dựng lên, cổng làng đặt hình nộm cầm gươm, giáo để ngăn chặn "ma rừng". Làng trở thành một không gian thiêng, người lạ không nên bước vào. Đồng bào Kor tin rằng sự xuất hiện của người ngoài trong lúc cúng có thể mang đến điều không may cho vị khách. "Không phải vì không hiếu khách, mà vì sợ điều xấu đến với khách mà thôi", già Vân giải thích.

Cán bộ, công an cùng tham gia “đắp chăn”

ẢNH: P.A

Trong không gian ấy, lễ vật được bày ra giản dị với cá suối, bắp, gạo, mì, rau rừng… Sau nghi lễ, không khí trở nên nhẹ nhàng hơn. Hàng xóm được mời sang, chén rượu cần chuyền tay, miếng cá đầu năm được sẻ chia. Có người chỉ "ăn phép, uống phép" cho có lệ, có nhà thì vui đến tận đêm, nhưng điều còn lại không phải là men rượu mà là sự gắn bó giữa con người với con người. Ông Hồ Văn Non, cán bộ văn hóa xã Thanh Bồng, cho rằng sự thay đổi trong cách tổ chức, từ cúng tại nhà đến ăn uống cộng đồng bên suối cũng là một dạng thích nghi tự nhiên. "Giữ cái cốt, thay cái vỏ, để phong tục vẫn sống trong đời sống hôm nay", ông Non nói.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều phong tục dần phai nhạt, tục "đắp chăn" của người Kor vẫn được gìn giữ như một phần không thể thiếu của đời sống tinh thần cộng đồng. Đây là một nghi lễ đầu năm giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về cội nguồn, các em nhỏ học được cách tôn trọng thiên nhiên, biết ơn nguồn nước và núi rừng đã nuôi sống bao thế hệ. (còn tiếp)