1 hour ago
1
Một phụ nữ giương ảnh chân dung Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei trong cuộc biểu tình phản đối Mỹ và Israel tại Baghdad, Iraq, ngày 25/4. (Ảnh: AP)
Kể từ khi ra đời năm 1979, Cộng hòa Hồi giáo Iran vận hành xoay quanh một lãnh tụ tối cao - người có quyền quyết định cuối cùng đối với mọi vấn đề trọng yếu của nhà nước. Nhưng việc Đại giáo chủ Ali Khamenei thiệt mạng ngay trong ngày đầu của chiến dịch tấn công hôm 28/2, cùng việc con trai Mojtaba bị thương nặng đã mở ra một trật tự khác, do các chỉ huy của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) chi phối và thiếu vắng “trọng tài” có thẩm quyền quyết định dứt khoát.
Tân Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei vẫn ở vị trí cao nhất trong hệ thống, nhưng theo 3 nguồn tin am hiểu tình hình nội bộ, vai trò của ông chủ yếu là hợp thức hóa những quyết định do các tướng lĩnh đưa ra, thay vì trực tiếp ban hành chỉ thị.
Áp lực thời chiến đã dồn quyền lực vào một nhóm nhỏ cứng rắn hơn, hình thành quanh Hội đồng An ninh quốc gia tối cao (SNSC), Văn phòng Lãnh tụ tối cao và IRGC - lực lượng hiện kiểm soát cả chiến lược quân sự lẫn các quyết định chính trị quan trọng.
Một quan chức cấp cao của Pakistan cho biết, Iran phản ứng rất chậm trong những ngày qua. Dường như không có một cấu trúc chỉ huy ra quyết định thống nhất, nên có lúc họ mất 2–3 ngày mới phản hồi đề xuất.
Giới phân tích cho rằng trở ngại đối với việc đạt được thỏa thuận không phải là đấu đá nội bộ ở Tehran, mà là khoảng cách giữa những gì Washington sẵn sàng đưa ra và những gì phe cứng rắn Iran có thể chấp nhận.
Lãnh tụ Tối cao Mojtaba chưa xuất hiện công khai kể từ khi được bổ nhiệm. Theo 2 nguồn tin, ông liên lạc thông qua các trợ lý IRGC hoặc kết nối âm thanh hạn chế vì lý do an ninh.
Gương mặt ngoại giao của Iran trong các cuộc đàm phán với Mỹ là Ngoại trưởng Abbas Araqchi, gần đây có thêm Chủ tịch Quốc hội Mohammad Baqer Qalibaf - cựu chỉ huy Vệ binh, cựu thị trưởng Tehran và ứng viên tổng thống.
Tuy nhiên, trên thực tế, nhân vật đang đóng vai trò trung tâm là chỉ huy IRGC Ahmad Vahidi, 1 nguồn tin Pakistan và 2 nguồn tin Iran tiết lộ.
Linh hoạt là yếu đuối
Đầu tuần này, Iran gửi đề xuất mới tới Washington, mong muốn đàm phán theo từng giai đoạn, trong đó tạm gác vấn đề hạt nhân để đàm phán ở giai đoạn sau khi chiến tranh kết thúc và mâu thuẫn về vận tải biển ở vịnh Ba Tư được giải quyết. Washington khẳng định vấn đề hạt nhân phải được xử lý ngay từ đầu.
“Không bên nào thực sự muốn đàm phán”, ông Alan Eyre, nhà ngoại giao đã nghỉ hưu của Mỹ và là chuyên gia về Iran nhận định. Theo ông, cả 2 đều tin thời gian sẽ làm suy yếu đối phương, trong đó Iran dựa vào đòn bẩy eo biển Hormuz, còn Mỹ dựa vào áp lực kinh tế và phong tỏa.
Theo ông Eyre, hiện tại không bên nào có thể nhượng bộ: IRGC lo ngại bị coi là yếu thế trước Washington, trong khi Tổng thống Donald Trump chịu áp lực từ cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ và không có nhiều dư địa để linh hoạt.
“Với cả hai bên, linh hoạt sẽ bị coi là yếu đuối”, ông nói.
Sự thận trọng đó còn thể hiện cách vận hành hiện tại của chính quyền Iran. Dù ông Mojtaba là người đứng đầu về mặt hình thức, nhưng ông chủ yếu đóng vai trò đồng thuận hơn là chỉ huy, phê chuẩn các kết quả đạt được qua đồng thuận thể chế thay vì áp đặt ý chí cá nhân. Theo các nguồn tin, quyền lực thực tế đã chuyển sang một bộ máy lãnh đạo thời chiến thống nhất xoay quanh SNSC.
“Các thỏa thuận quan trọng có lẽ vẫn phải qua ông ấy, nhưng tôi không thấy ông có thể bác bỏ Hội đồng An ninh quốc gia. Làm sao ông có thể đi ngược lại những người đang điều hành cuộc chiến?”, nhà phân tích Arash Azizi nhận định.
Việc đưa ông Mojtaba lên vị trí Lãnh tụ Tối cao phần lớn nhờ IRGC, sau khi lực lượng này gạt sang bên lề các nhân vật thực dụng để ủng hộ ông như một người bảo vệ đáng tin cậy cho đường lối cứng rắn. Trong hoàn cảnh chiến tranh, vai trò ngày càng lớn của IRGC dẫn đến chính sách đối ngoại quyết đoán hơn và kiểm soát tình hình trong nước chặt chẽ hơn.
Được thúc đẩy bởi chủ nghĩa Hồi giáo cách mạng và tư duy “an ninh là trên hết”, IRGC coi sứ mệnh của họ là bảo vệ Cộng hòa Hồi giáo và duy trì năng lực răn đe với bên ngoài.
Sự thay đổi này đánh dấu một cuộc tái cấu trúc quyền lực mang tính quyết định: Từ ưu thế của giới giáo sĩ sang vai trò lớn hơn của bộ máy an ninh.
“Iran đã chuyển từ quyền lực thần quyền sang quyền lực cứng. Từ vai trò lớn của giới giáo sĩ sang quyền quyết định của Lực lượng Vệ binh Cách mạng. Đó là cách Iran đang được điều hành”, cựu chuyên gia đàm phán Mỹ Aaron David Miller, cựu nhà đàm phán Mỹ nhận định.
