Vì sao dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng tăng vốn 86.000 tỉ?

Chính phủ đang trình Quốc hội xem xét điều chỉnh chủ trương đầu tư dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng tại kỳ họp không thường lệ thứ nhất, trong đó điều chỉnh quy mô và tăng tổng mức đầu tư, so với nghị quyết đã được Quốc hội và Chính phủ thông qua năm 2025.

Theo ông Chu Văn Tuân, Phó giám đốc Ban Quản lý dự án đường sắt (Bộ Xây dựng) - đơn vị được giao đại diện chủ đầu tư lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi dự án, sau 1 năm được thông qua chủ trương, nhiều yếu tố mới xuất hiện và tác động trực tiếp đến dự án.

Phối cảnh ga đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng

ẢNH: BAN QLDA ĐS

Trước đó, tuyến quy hoạch đi qua 9 tỉnh, thành phố, song sau sáp nhập còn 6 tỉnh, thành phố. Nhiều trung tâm tỉnh lỵ được điều chỉnh như Lào Cai, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hải Dương.

“Các quy hoạch ngành quốc gia liên quan và quy hoạch tỉnh của những địa phương tuyến đi qua cũng được điều chỉnh. Kéo theo những thay đổi về nhu cầu vận tải, các đầu mối phát sinh cũng như khả năng thu hút hành khách và hàng hóa của tuyến”, ông Tuân cho hay.

Đặc biệt theo Ban QLDA đường sắt, một trong những cơ sở quan trọng để xem xét điều chỉnh chủ trương đầu tư là Tuyên bố chung Việt Nam - Trung Quốc tháng 4.2026, đặt ra yêu cầu mới đối với vận tải liên vận quốc tế bằng đường sắt.

Cạnh đó, nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn trong khu vực được bổ sung quy hoạch và triển khai, như Cảng HKQT Gia Bình, đường bộ kết nối Hà Nội - sân bay Gia Bình và tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh, phát sinh thêm yêu cầu bổ sung khả năng kết nối của tuyến.

Kết quả dự báo cho thấy nhu cầu vận tải tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng cũng đã thay đổi so với số liệu nghiên cứu trước. Giai đoạn 2040 - 2050, mức tăng trưởng được dự báo lớn hơn nghiên cứu trước đó. Trong đó, vận tải hành khách trên đoạn Hà Nội - Hải Phòng tăng khoảng 1,6 triệu khách/năm; vận tải hàng hóa trên đoạn Yên Bái - Việt Trì tăng khoảng 3,78 triệu tấn/năm.

Theo tờ trình của Chính phủ, sau điều chỉnh, tổng mức đầu tư dự án tăng thêm hơn 86.108 tỉ đồng (lên hơn 289.339 tỉ đồng); bổ sung đoạn Yên Viên - Gia Lâm và đầu tư đường đôi (1.435 mm) đoạn Hà Nội - Hải Phòng.

Lý giải cho sự chênh lệch quy mô vốn rất lớn chỉ sau 1 năm được phê duyệt, Ban QLDA Đường sắt cho biết do phải cập nhật phạm vi, quy mô, khối lượng, đơn giá, tỷ giá và các chính sách liên quan. Trong khoản tăng 86.108 tỉ đồng, chi phí xây lắp và thiết bị tăng 51.210 tỉ đồng; chi phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tăng 34.849 tỉ đồng; chi phí quản lý dự án, tư vấn và chi phí khác tăng khoảng 163 tỉ đồng; chi phí dự phòng giảm 114 tỉ đồng.

Theo đơn vị tư vấn, việc bổ sung thêm 8,4 km đoạn Yên Viên - Gia Lâm và nâng cấp, cải tạo ga Gia Lâm không chỉ phù hợp quy hoạch 100 năm Hà Nội, mà còn kết nối đường sắt quốc gia với mạng lưới đường sắt đô thị Hà Nội qua các tuyến metro số 1, 4, 12. Phương án này tiết kiệm 8 phút/chuyến từ ga hành khách đến trung tâm thành phố, phát triển đô thị khu vực Gia Lâm theo mô hình TOD.

Việc đầu tư ngay khổ đôi với đoạn Hà Nội - Hải Phòng vừa đáp ứng nhu cầu vận tải, giảm nhu cầu sử dụng đất khoảng 115 ha, tiết kiệm khoảng 4.800 tỉ đồng chi phí giải phóng mặt bằng. Đồng thời, giảm thời gian đi lại của hành khách khoảng 14 phút do nâng vận tốc từ khoảng 95 km/h lên khoảng 120 km/h; mang lại lợi ích kinh tế khoảng 50 tỉ đồng mỗi năm.

“Những điều chỉnh này hướng tới một bài toán lớn hơn: đầu tư đúng quy hoạch, đúng nhu cầu và tính trước những yêu cầu phát triển trong tương lai để hạn chế phải cải tạo, mở rộng khi tuyến đã đưa vào khai thác”, ông Tuân nhấn mạnh.

Hơn 289.000 tỉ đồng vốn huy động từ đâu?

Tại tờ trình Quốc hội, Chính phủ cho biết, cơ cấu nguồn vốn dự kiến gồm: vốn vay (dự kiến vay Trung Quốc) khoảng 179.737 tỉ đồng (dành cho xây dựng, thiết bị, tư vấn, dự phòng) và vốn trong nước khoảng 109.602 tỉ đồng (dành cho GPMB, đường kết nối ga, chi phí quản lý dự án, chi phí khác).

Về khả năng cân đối vốn, theo Nghị quyết số 187, dự án không phải thẩm định khả năng cân đối vốn theo luật Đầu tư công. Chính phủ đã chỉ đạo Bộ Xây dựng xây dựng nhu cầu vốn cho từng năm; theo đó, giai đoạn 2026 - 2030 cần khoảng 224.586 tỉ đồng, giai đoạn 2031 - 2035 cần khoảng 64.753 tỉ đồng.

Bản đồ tổng hướng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng

ẢNH: BAN QLDA ĐS

Trong kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030 đã bố trí 148.478 tỉ đồng; phần vốn còn thiếu trong giai đoạn 2026 - 2030 là 76.108 tỉ đồng, Chính phủ sẽ cân đối từ nguồn vốn Kế hoạch đầu tư công trung hạn chưa phân bổ và nguồn vốn hợp pháp khác. Phần còn lại 64.753 tỉ đồng sẽ bố trí trong kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2031 - 2035.

Bộ Tài chính cũng đang chủ trì đàm phán vốn vay và tính toán huy động thêm từ nguồn phát hành trái phiếu Chính phủ, nguồn tiết kiệm 5% chi đầu tư công năm 2026.

Theo lãnh đạo Ban QLDA đường sắt, với các dự án quy mô lớn như Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, với các dự án công nghệ mới, phức tạp, những thiếu sót ở giai đoạn chuẩn bị đầu tư có thể dẫn đến việc phải điều chỉnh thiết kế, quy mô hoặc giải pháp khi dự án đã đi vào các bước triển khai tiếp theo. Do đó, việc điều chỉnh chủ trương đầu tư khi có những thay đổi tác động trực tiếp là cần thiết, đảm bảo tính khả thi khi triển khai cũng như hiệu quả khai thác sau khi dự án đi vào vận hành.