Vì sao hàng triệu người bị hút vào livestream 'đấu tố'?

Sự tò mò và tâm lý đám đông đang biến các phiên livestream "đấu tố", cãi vã thành những sự kiện thu hút hàng triệu người xem trên mạng xã hội.

Tối 6/8, đoạn phố trước nhà một "giang hồ mạng" ở Hà Nội đông nghịt người khi có thông tin lực lượng chức năng có mặt. Hai bên đường, hàng trăm chiếc điện thoại được giơ lên phát trực tiếp. Trên mạng xã hội, các luồng video thu hút từ vài chục nghìn đến gần 100.000 người xem cùng lúc, dù màn hình chỉ ghi lại cảnh đám đông và khoảng không gian trước cổng nhà.

Trước đó một ngày, phiên livestream của một nữ doanh nhân ghi nhận con số kỷ lục hơn 2 triệu lượt xem trên TikTok, chưa kể các nền tảng khác. Không chỉ là màn hình cá nhân, nhiều quán cà phê tại các đô thị lớn mở máy chiếu phát trực tiếp như một sự kiện thể thao, ca nhạc. Giới nhân viên văn phòng, nhóm bạn bè, gia đình cùng tụ tập theo dõi và bàn luận.

Hàng trăm người dân đứng trước cửa nhà Bùi Xuân Huấn (TikToker Huấn Hoa Hồng), cầm điện thoại được giơ lên để quay video, chụp ảnh, livestream diễn biến, tối 6/8. Ảnh: Huy Mạnh

Giải mã sức hút

PGS TS Nguyễn Văn Thăng Long, giảng viên Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng sức hút của các phiên livestream này đến từ việc kích hoạt các cơ chế tâm lý và được thuật toán khuếch đại.

Con người luôn bị hấp dẫn bởi những điều chưa được hé lộ. Khi các bí mật, mâu thuẫn hay cáo buộc lần lượt xuất hiện, nhu cầu khám phá được kích hoạt. Ở tầng sâu hơn là hiện tượng Schadenfreude - cảm giác thỏa mãn trước những rắc rối hoặc thất bại của người khác. Theo ông Long, đây là phản ứng tâm lý phổ quát, và môi trường mạng xã hội khiến cảm xúc này được khuếch đại khi người xem chứng kiến xung đột diễn ra theo thời gian thực.

Các livestream tranh cãi còn đánh trúng nhu cầu phân định đúng - sai. Những nội dung khơi gợi sự phẫn nộ hay phán xét đạo đức luôn lan truyền nhanh. "Cảm giác được đứng về phía lẽ phải tạo ra phần thưởng tâm lý, và các nền tảng được thiết kế để khuếch đại phần thưởng đó", ông Long nói.

Nhiều phiên livestream vận hành giống một sự kiện thể thao với hai phe đối lập, diễn biến thay đổi và kết quả chưa thể đoán trước. Sự bất định khiến người xem nán lại chờ diễn biến tiếp theo. Tâm lý sợ bỏ lỡ (FOMO) càng làm sức hút tăng mạnh.

Đây không phải hiện tượng cá biệt và chỉ có ở Việt Nam. Phiên tòa dân sự giữa hia diễn viên Hollywood là Johnny Depp và Amber Heard năm 2022 từng thu hút 3,5 triệu người xem trực tiếp cùng lúc và hơn 84 triệu giờ xem tích lũy trong 6 tuần.

TS Hoàng Trung Học, trưởng khoa Tâm lý - Giáo dục, Học viện Quản lý Giáo dục cho biết hiện tượng này chịu ảnh hưởng từ văn hóa làng xã, nơi tính gắn kết cộng đồng cao. Khi đời sống dịch chuyển lên không gian số, nhu cầu theo dõi chuyện xóm làng thay đổi cách biểu hiện.

"Mạng xã hội thay thế những không gian giao tiếp truyền thống như quán nước, sân đình. Qua một phiên livestream, người dùng có thể cùng theo dõi và bàn luận đồng thời", TS Học nói.

Sân khấu chuyển dịch ra đời thực

Giai đoạn 2021-2023, livestream vượt khỏi mục đích bán hàng để trở thành nơi công khai mâu thuẫn cá nhân, đặc biệt trong giới giải trí. Nhiều buổi phát trực tiếp kéo dài nhiều giờ, thu hút 300.000 - 500.000 người theo dõi. Đến 2024-2025, những rạn nứt tình cảm, tranh chấp hợp đồng được đưa lên mạng dưới dạng đối chất trực tiếp, thu hút 200.000 đến 1,5 triệu tài khoản theo dõi cùng lúc.

Năm 2026, ranh giới giữa không gian mạng và đời thực mờ đi. Nội dung phát trực tiếp không còn giới hạn ở những cuộc tranh cãi trên Internet mà mở rộng sang các sự việc diễn ra ngoài đời. Không ít mâu thuẫn ban đầu chỉ xuất phát từ những dòng bình luận thách thức đã nhanh chóng bị đẩy thành các cuộc hẹn gặp trực tiếp, kéo theo lượng người theo dõi lớn.

Cuối tháng 7, một phiên livestream ghi lại cảnh hai tài khoản mạng cãi vã tại một xưởng sản xuất quạt điện ở Bắc Ninh thu hút hơn 200.000 người xem, buộc cơ quan chức năng phải vào cuộc.

Theo ông Nguyễn Văn Thăng Long, người xem hiện chuyển từ vai trò khán giả sang người tham gia. Việc bình luận, chia sẻ tạo cảm giác họ có thể ảnh hưởng đến dư luận, góp phần xác định đúng - sai khi thông tin chưa được kiểm chứng.

Đặc biệt khi cảm xúc đám đông lấn át quá trình kiểm chứng, khả năng tư duy phản biện có nguy cơ bị suy giảm. Mạng xã hội dễ trở thành một "tòa án đám đông", nơi quyền riêng tư, danh dự và nhân phẩm của cá nhân có thể bị xâm phạm trước khi cơ quan có thẩm quyền đưa ra kết luận. "Đây là cái giá đắt mà văn hóa livestream phán xét âm thầm ảnh hưởng lên đời sống tinh thần công chúng", ông Long nói.

Các TikToker Vua Quạt, Khánh Sky và Hồ Văn Khoa bị bắt và khởi tố ngày 7/8. Ảnh: Công an cung cấp

Từ giải trí đến rủi ro pháp lý

PGS TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho biết điều đáng lo ngại là nguy cơ hình thành "tòa án đám đông". Ở đó, một cá nhân vừa là người tố cáo, đưa ra chứng cứ và làm thẩm phán còn hàng trăm nghìn người xem trở thành "bồi thẩm đoàn" phán xét dựa trên video một chiều.

Điều này không chỉ đe dọa quyền và lợi ích của cá nhân mà còn làm xói mòn văn hóa pháp quyền. Công lý phải được xây dựng trên chứng cứ, trình tự pháp luật và quyền được bảo vệ của tất cả các bên. Nếu xã hội dần quen với việc kết tội một con người bằng cảm xúc đám đông, ranh giới giữa phản biện và quy chụp, giữa lên tiếng trước cái sai và làm nhục người khác sẽ ngày càng mờ nhạt.

"Khi sự tổn thương của một con người trở thành một thứ 'nội dung giải trí', cái bị mất không chỉ là danh dự của một cá nhân mà còn là khả năng đồng cảm và chuẩn mực ứng xử của cả xã hội", ông Sơn nói.

Luật sư Diệp Năng Bình (Đoàn Luật sư TP HCM) cho biết quyền tự do ngôn luận phải nằm trong khuôn khổ pháp luật, không được xâm phạm danh dự, bí mật đời tư người khác. Tùy tính chất vi phạm, người phát livestream có thể bị phạt hành chính hoặc xử lý hình sự.

Đáng chú ý, người xem cũng không vô can. Luật sư lưu ý người xem nếu bình luận nhục mạ, chia sẻ thông tin bịa đặt hoặc phát tán tiếp các nội dung vi phạm sẽ phải chịu trách nhiệm pháp lý độc lập đối với hành vi của mình.

Thách thức lớn nhất của livestream là tính thời gian thực (real-time) - thông tin chưa kiểm chứng có thể lan tới hàng triệu người chỉ trong vài phút và khó thu hồi. Do đó, ông Sơn kiến nghị công tác quản lý cần chuyển từ "phạt nguội" sang chủ động phòng ngừa, ứng dụng AI nhận diện sớm vi phạm để can thiệp kịp thời.

Tuy nhiên, công nghệ và chế tài chỉ giải quyết phần ngọn. Sức đề kháng của công chúng thông qua việc kiểm chứng thông tin, từ chối tham gia các chiến dịch công kích tập thể mới là yếu tố quyết định để xây dựng môi trường số lành mạnh.

"Một không gian số văn minh phải là nơi sự thật được bảo vệ tốt hơn tin đồn, lý lẽ có sức nặng hơn tiếng chửi và pháp luật mạnh hơn 'tòa án đám đông'", PGS Bùi Hoài Sơn nói.

Quỳnh Dương