Bỏ quên chính mình để chăm người thân mắc bệnh

TP HCMVợ mắc ung thư, mỗi tháng điều trị có lúc gần 100 triệu đồng, anh Sang vừa đi làm vừa chăm vợ, đến mức đau lưng cũng chỉ biết dùng tay đấm mạnh vào chỗ đau rồi tiếp tục công việc.

"Tôi quên hẳn bản thân, đâu nghĩ gì cho mình, cứ lao đầu vào làm, việc gì tốt cho vợ thì làm", anh nói.

Hai vợ chồng tự chăm sóc nhau, con đang ở nước ngoài nên gần như không có người hỗ trợ. Vợ mắc bệnh gần một năm, quá trình điều trị kéo dài với nhiều khoản chi khiến áp lực ngày càng nặng. Sang vừa phải duy trì công việc để lo kinh tế, vừa túc trực bên vợ, nhiều ngày gần như không có thời gian nghỉ ngơi.

Cơ thể bắt đầu phát tín hiệu bằng những cơn đau lưng và mệt mỏi kéo dài. Nhưng anh không nghĩ mình cần được chăm sóc. Đau, anh tự đấm mạnh vào lưng rồi tiếp tục công việc. Có lúc, giữa những cơn đau và những ngày tất bật, anh cũng thoáng nghĩ "nếu bản thân đổ bệnh thì không biết phải tính sao". Nhưng rồi người đàn ông nhanh chóng gạt sang một bên, bởi trước mắt vẫn còn quá nhiều việc phải lo cho vợ.

Tại buổi hỗ trợ tâm lý "Cùng vững bước - Đồng hành cùng người bệnh ung thư và người chăm sóc" do Bệnh viện Nhân dân Gia Định phối hợp Trạm Tâm lý Tâm Nhung tổ chức chiều 7/8, anh Sang lần đầu được hướng dẫn cách chăm sóc chính mình.

Khoảng 40 người bệnh ung thư cùng thân nhân tham dự chương trình. Trong không gian dành riêng cho người chăm sóc, họ được hướng dẫn nhận diện căng thẳng, nguy cơ kiệt sức và cách cân bằng cảm xúc. Anh Sang mới biết cách đấm mạnh vào lưng mỗi khi đau có thể khiến cơ thể khó chịu hơn. Chuyên gia hướng dẫn anh các động tác massage, bài tập thở nhẹ nhàng, đồng thời giúp anh nhận ra mình cũng cần lắng nghe cơ thể thay vì chỉ mải lo cho người bệnh.

Những người vốn quen hỏi "hôm nay người bệnh thế nào" được dành thời gian để trả lời một câu hỏi khác: "Còn bạn thì sao?".

Người chăm sóc cũng cần được lắng nghe và chăm sóc trong hành trình cùng người bệnh. Ảnh: Bệnh viện cung cấp

Khác với anh Sang chỉ chăm vợ, người thanh niên hơn 30 tuổi đang một mình gánh vác việc chăm sóc cha, mẹ và dì ruột đều mắc bệnh mạn tính. Mỗi người mang một lịch khám, đơn thuốc cùng nhu cầu sinh hoạt khác nhau. Là con một, anh không có ai để san sẻ. Anh vừa tất bật đưa người thân đến bệnh viện, mua thuốc, vừa xoay xở công việc và lo toan kinh tế gia đình. Việc này chưa dứt thì việc khác đã tới. Người đàn ông luôn sợ bỏ sót dấu hiệu bất thường ở những người thân yêu.

Ở bệnh viện nhiều thì công việc trễ nải, tập trung làm việc thì áy náy vì vắng mặt bên gia đình. Vòng luẩn quẩn đó đẩy anh vào trạng thái căng thẳng, lo âu liên tục. Sự chăm sóc dài ngày đã ngấm vào đời sống đến mức anh quên mất bản thân cũng cần được sẻ chia.

Theo thạc sĩ tâm lý Hồ Hoàng Phương, những người chăm sóc bệnh nhân dài ngày thường không gọi tên được tình trạng của mình. Họ chỉ nghĩ đơn giản rằng "mệt", "đuối" hoặc "cố thêm một chút nữa sẽ ổn", trong khi cơ thể và cảm xúc đã liên tục phát tín hiệu cảnh báo. Phải gánh cùng lúc nhiều vai trò như theo sát quá trình điều trị, lo tài chính, duy trì công việc và quán xuyến gia đình, họ dễ đặt nhu cầu của người bệnh lên trước và đẩy sức khỏe của mình xuống sau.

Theo phân tích năm 2022 trên 35 nghiên cứu ở 18 quốc gia với 11.396 người chăm sóc bệnh nhân ung thư, trên 42% trong số họ có triệu chứng trầm cảm. Các tác giả đề xuất sàng lọc sức khỏe tâm thần định kỳ cũng như tăng cường hỗ trợ tâm lý cho nhóm này.

Tương tự, Tổ chức Y tế Thế giới lần đầu khảo sát trải nghiệm của những người bị ảnh hưởng bởi ung thư trong Báo cáo tình trạng ung thư toàn cầu 2026. Kết quả cho thấy gần tất cả người chăm sóc đều cảm thấy gánh nặng, kể cả công việc chăm sóc không lương và sự cô lập xã hội.

Gánh nặng tài chính nhân thêm khó khăn cho công việc chăm sóc. Một nghiên cứu về chi phí điều trị ung thư tại Việt Nam ghi nhận 56,9% hộ gia đình chịu mức chi tiêu y tế thảm họa (dựa trên ngưỡng 50% thu nhập); 37,4% bị đẩy vào đói nghèo.

Những con số này giải thích lý do người chăm sóc phải đối mặt không chỉ với bệnh tật của người thân mà còn với vấn đề tiền bạc, công việc và thời gian. Người chăm sóc có thể là vợ, chồng, cha mẹ hoặc anh chị em bệnh nhân, ở nhiều độ tuổi khác nhau. Điểm chung của họ là thường đặt toàn bộ chú ý vào người bệnh.

"Họ quan tâm hôm nay người bệnh ăn được bao nhiêu, ngủ thế nào, đau ở đâu, bệnh có chuyển biến không. Nhưng lại bỏ qua việc mình đang đau đầu, tức ngực, hụt hơi hay mất ngủ", bà Phương nói.

Áp lực kéo dài biểu hiện qua đau đầu, đau mỏi vai gáy cổ, tê bì tay chân hoặc đau thắt lưng. Thiếu ngủ, ngủ không sâu trong thời gian dài còn khiến cơ thể suy kiệt. Với những người thường xuyên bê đỡ, di chuyển bệnh nhân, đau có thể liên quan đến gắng sức thể chất.

Thạc sĩ tâm lý Hồ Hoàng Phương (áo trắng) cùng các thân nhân, bệnh nhân tại chương trình "Cùng vững bước - Đồng hành cùng người bệnh ung thư và người chăm sóc" do Bệnh viện Nhân dân Gia Định phối hợp Trạm Tâm lý Tâm Nhung tổ chức ngày 7/8. Ảnh: Bệnh viện cung cấp

Về mặt tâm lý, họ dễ lo lắng, khó thư giãn, mất ngủ, cáu gắt hoặc khó kiểm soát cảm xúc. Những người chăm sóc lâu dài thường bộc lộ tình trạng quá tải rõ hơn. Một số mang cảm giác tội lỗi, cho rằng chưa chăm sóc người thân đủ tốt hoặc không có khả năng chi trả điều trị. Cố gắng gánh vác bao nhiêu, họ bỏ qua nhu cầu nghỉ ngơi và chăm sóc chính mình bấy nhiêu.

TS.BS Võ Hồng Minh Công, Phó giám đốc Bệnh viện Nhân dân Gia Định, cho biết Khoa Ung bướu tiếp nhận hơn 100 bệnh nhân mỗi ngày. Với các bệnh mạn tính điều trị dài hạn, áp lực không chỉ tác động lên bệnh nhân mà còn ảnh hưởng sức khỏe, tâm lý và công việc của cả gia đình.

"Điều trị không phải chỉ thuốc men chuyên môn mà cần kết hợp thuốc với tinh thần", bác sĩ Công nói. Khi cả bệnh nhân lẫn thân nhân đều giữ tinh thần thoải mái, lạc quan và sự đồng hành chặt chẽ, hiệu quả phác đồ điều trị sẽ nâng cao đáng kể.

Bệnh viện đang triển khai các hoạt động công tác xã hội lâm sàng kết hợp với hỗ trợ tâm lý, chăm sóc cả bệnh nhân và người đồng hành. Mô hình dự kiến mở rộng sang các khoa có bệnh nhân điều trị lâu dài như Nhi khoa, Lão khoa, Lọc thận.

Sinh viên ngành y, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành đàn hát tại hành lang Khoa Ung bướu, giúp người bệnh, thân nhân có thêm những phút giây thư giãn, thoải mái và tạm gác lại những lo lắng trong quá trình điều trị, chiều 7/8. Ảnh: Bệnh viện cung cấp

Theo bà Phương, người chăm sóc không nên chờ đến khi kiệt sức mới tìm kiếm sự giúp đỡ. Khi mất ngủ kéo dài, thường xuyên lo âu, cáu gắt, đau nhức cơ thể hoặc cảm thấy bế tắc, họ nên chia sẻ với người thân, nhờ người khác chăm bệnh trong một khoảng thời gian hoặc chủ động gặp chuyên gia tâm lý.

"Phải tự chăm sóc bản thân như cách chăm sóc người bệnh. Chỉ khi bản thân ổn định, người chăm sóc mới có thể tiếp tục đồng hành lâu dài", bà nói.

Lê Phương