1 hour ago
3
Người đứng giữa vòng chiêng không phải nghệ nhân cao tuổi, cũng không phải cán bộ văn hóa. Đó là thượng úy Ksor Vui, cán bộ Công an xã Ia Sao. Suốt hơn 3 năm qua, đều đặn mỗi tuần 4 buổi tối, sau khi hoàn thành công việc giữ gìn an ninh trật tự ở cơ sở, anh trở thành người truyền lửa cho lớp trẻ bằng những bài chiêng cổ của dân tộc Jrai.
Nặng lòng với chiêng cổ
Năm nay vừa tròn 30 tuổi, thượng úy Ksor Vui đã có hơn 10 năm khoác trên mình sắc phục công an. Quê gốc ở P.Cheo Reo, TX.Ayun Pa cũ (nay là P.Ayun Pa), sau khi lập gia đình, theo phong tục của người Jrai, anh về sinh sống tại nhà vợ ở buôn Phu Ama Nher 2. Ít ai biết bên cạnh trách nhiệm và nhiệt huyết của người chiến sĩ công an, anh còn mang trong mình tình yêu đặc biệt với di sản cồng chiêng Tây nguyên.
Thượng úy Ksor Vui hướng dẫn cồng chiêng cổ cho nhiều thanh niên xã Ia Sao từ hơn 3 năm nay
Ảnh: Trần Hiếu
Tình yêu ấy được nuôi dưỡng từ thuở nhỏ. Ông nội của anh Vui từng là tay chiêng nổi tiếng trong vùng. Mỗi mùa lễ hội, ông dẫn đội chiêng đi khắp các buôn làng. Trong nhà vẫn còn những bộ chiêng quý, từng được đổi bằng nhiều con trâu, con bò. Lớn lên giữa âm thanh ấy, cậu bé Ksor Vui từ chỉ biết lặng lẽ ngồi nghe, rồi bắt chước người lớn đánh từng nhịp, theo chân đội chiêng đến các buôn làng khác để học hỏi. "Cái say mê cồng chiêng cứ ngấm vào mình lúc nào không biết", anh Vui kể.
Theo anh, vùng Ayun Pa nổi tiếng với bộ cồng chiêng Kơ Đơ (T'nah Ring), gồm 2 cồng, 6 chiêng và 1 trống, chỉ sử dụng trong các lễ hội như mừng lúa mới, cưới hỏi hay mừng nhà mới. Ngày trước, tiếng chiêng, tiếng trống còn là phương tiện truyền tin giữa các buôn làng khi đường sá cách trở, chưa có điện thoại hay loa phát thanh. Mỗi nhịp chiêng đều mang thông điệp riêng, giống như cách nhiều cộng đồng cổ trên thế giới từng dùng tiếng trống để kết nối với nhau.
Gieo hạt giống cho lớp trẻ
Điều khiến Ksor Vui trăn trở hiện nay không phải là số người biết đánh chiêng ngày càng ít, mà là người trẻ không có điều kiện tiếp cận cồng chiêng cổ. Thế là anh quyết định mở lớp. Ban đầu chỉ vài em nhỏ tò mò đến học. Dần dần, lớp đông hơn. Đến nay, đội chiêng nam ở xã Ia Sao đã có khoảng 20 thành viên. Những tháng gần đây, anh tiếp tục thành lập đội chiêng nữ tại P.Ayun Pa với số lượng tương đương, độ tuổi từ 7 - 25. Tất cả đều học miễn phí. Không bảng đen, không giáo án, bài học chỉ có tiếng chiêng, đôi bàn tay và sự kiên nhẫn của người thầy.
Những tay chiêng nhí hăng say tập luyện với thầy Ksor Vui
Ảnh: Trần Hiếu
Ngoài bộ chiêng Kơ Đơ, các đội còn được dạy cách sử dụng bộ chiêng Tha (còn gọi là chiêng Arap cổ) gồm 6 cồng và 9 chiêng bằng (loại chiêng không có núm). Tất cả các em đến với lớp học đều hoàn toàn tự nguyện, xuất phát từ niềm đam mê thực sự.
Theo Vui, người trẻ hiện nay phần lớn chỉ quen với chiêng cải tiến theo thang âm phương Tây. Trong khi đó, chiêng cổ Jrai sử dụng hệ thống bồi âm tự nhiên, tạo nên âm sắc rất riêng của núi rừng Tây nguyên. Muốn giữ được bản sắc thì phải bắt đầu từ việc hiểu và chơi đúng tiếng chiêng của cha ông.
Đội chiêng nam được ông Nay Ka (người đi đầu) hết lòng ủng hộ
Ảnh: Trần Hiếu
Mỗi tuần, anh dành 2 buổi tối cho đội nam và 2 buổi cho đội nữ; mỗi buổi kéo dài 2 - 3 giờ. Địa điểm tập của đội nam là nhà anh Ksor Mang, cán bộ văn hóa xã Ia Sao. Người luôn đồng hành cùng họ là ông Nay Ka, cha của anh Mang, năm nay đã 70 tuổi. Từ việc cho mượn địa điểm đến cùng đứng lớp hướng dẫn, 2 cha con trở thành chỗ dựa để lớp học duy trì suốt 3 năm qua.
Những bài chiêng được truyền dạy đều là dân ca cổ Jrai như Anh Soăch, Hái cà lông, Tri kỷ... Theo anh Vui, chỉ sau khoảng 6 buổi, học viên có thể nắm được những nhịp cơ bản, còn để chơi thành thạo cần ít nhất 2 tháng luyện tập đều đặn.
Năm 2024, đội chiêng nam do Ksor Vui hướng dẫn tham gia hội diễn cồng chiêng đồng bào thiểu số tỉnh Gia Lai tại TP.Pleiku (cũ) và được nghệ nhân cồng chiêng nhiều nơi đánh giá cao. Đây cũng là đại diện duy nhất của TX.Ayun Pa (cũ) khi đó góp mặt tại hội diễn. Được nhiều nơi biết đến, nhưng anh Vui vẫn giữ quan điểm không thương mại hóa đội chiêng. "Chúng tôi chỉ đưa các em đi biểu diễn khi các làng có việc. Đó vừa là dịp để các em mạnh dạn hơn, vừa giúp nhiều người biết đến vẻ đẹp của cồng chiêng cổ", anh nói.
Đội chiêng nữ của P.Ayun Pa sau hơn 7 tháng luyện tập đã chơi được một số bài
Ảnh: Trần Hiếu
Niềm vui của thầy được đền đáp bằng sự tiến bộ và tình yêu chiêng lớn dần trong các học trò. Em Ksor H'Buyên, 12 tuổi, hồ hởi khoe đã biết đánh những bài chiêng cổ đầu tiên. Còn Nay Ti, 16 tuổi, sau hơn một năm theo học đã có thể phân biệt được thang âm cổ với chiêng cải tiến và mong muốn rủ thêm bạn bè cùng đến lớp.
"Giờ em đã biết phân biệt giữa thang âm cồng chiêng cổ và thang âm cải tiến. Em hiểu vì sao cồng chiêng Tây nguyên lại đặc sắc với những bài chiêng cổ mà thầy Vui và thầy Mang truyền dạy. Em sẽ cố gắng học thật tốt và rủ thêm các bạn đến học để cùng biết đánh nhiều bài chiêng cổ hơn", Nay Ti chia sẻ.
Những em nhỏ thích thú gia nhập đội chiêng nữ
Ảnh: Trần Hiếu
Đi ngược dòng để giữ tiếng chiêng xưa
Theo nhà nghiên cứu âm nhạc Bùi Trọng Hiền (Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia Việt Nam), bảo tồn cổ nhạc Tây nguyên là câu chuyện vô cùng khó khăn. Trong nhiều năm, nhạc cụ cải tiến theo thang âm phương Tây dần lấn át nhạc cổ. Trên nhiều sân khấu, những âm thanh đã cải biên lại được mặc nhiên xem như bản sắc Tây nguyên nguyên gốc. Không ít nơi, bộ chiêng cổ đã bị bán đồng nát từ lâu, khiến lớp trẻ chỉ còn biết đến chiêng cải tiến. Ở Ayun Pa cũng không nằm ngoài xu hướng ấy.
Bởi vậy, ông đánh giá những gì Ksor Vui và Ksor Mang đang làm là một điểm sáng hiếm hoi. Theo ông Hiền, Ksor Vui chủ động tìm đến các nhà nghiên cứu để học hỏi từ xa, còn Ksor Mang tham gia các lớp chỉnh chiêng. Sau đó, cả hai cùng sưu tầm, phục dựng các bộ chiêng cổ và truyền dạy lại cho lớp trẻ.
Bà Ksor H'Khuyên, Chủ tịch UBND xã Ia Sao, đánh giá cao những đóng góp thầm lặng của Ksor Vui và Ksor Mang. "Chúng tôi cũng mong có nhiều người hơn nữa như họ để những bài chiêng cổ, những bộ chiêng cổ cất lên thanh âm độc đáo từ nhiều cộng đồng thiểu số của Gia Lai, của Tây nguyên", bà Ksor H'Khuyên nói.
