Cú hích lịch sử từ vaccine mRNA ngừa tái phát ung thư

MỹThử nghiệm giai đoạn 3 ghi nhận vaccine mRNA của Moderna và Merck giúp giảm mạnh nguy cơ tái phát ung thư hắc tố, mở đường đưa phương pháp điều trị đột phá này đến người bệnh ngay năm tới.

Hai tập đoàn dược phẩm Moderna và Merck (Mỹ) vừa công bố kết quả thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3 đối với vaccine ung thư mRNA cá nhân hóa mang tên intismeran. Đây là bước thử nghiệm then chốt cuối cùng trước khi hai công ty chính thức nộp hồ sơ xin cấp phép lên Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA).

Sự kiện đánh dấu cột mốc lịch sử khi lần đầu tiên một loại vaccine ung thư phát triển trên nền tảng công nghệ mRNA tiến xa đến chặng đường này. Ngay sau công bố, giá cổ phiếu của Moderna vọt tăng 160%, theo Reuters.

Chủ tịch Moderna, ông Stephen Hoge, cho biết hàng nghìn người bệnh sau phẫu thuật cắt bỏ khối u ác tính có nguy cơ cao tái phát có thể tiếp cận phác đồ điều trị này ngay trong năm tới nếu FDA phê duyệt.

Nghiên cứu thực hiện trên hơn 1.000 bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào hắc tố (melanoma - dạng ung thư da nguy hiểm nhất) đã phẫu thuật loại bỏ khối u. Đội ngũ y bác sĩ chia người bệnh để so sánh giữa hai nhánh: dùng kết hợp vaccine intismeran với Keytruda (loại thuốc kháng thể đơn dòng giúp kích hoạt hệ miễn dịch ngăn tế bào ung thư quay trở lại) và nhánh chỉ sử dụng đơn độc Keytruda.

Kết quả sơ bộ chứng minh liệu pháp kết hợp đem lại hiệu quả vượt trội so với phác đồ đơn lẻ truyền thống, đồng thời chỉ gây ra các phản ứng phụ nhẹ như sốt hoặc mệt mỏi.

Bác sĩ Janice Mehnert, Trưởng nhóm nghiên cứu kiêm chuyên gia ung thư tại Trung tâm Ung thư Perlmutter thuộc Đại học New York (Mỹ), khẳng định người tham gia thử nghiệm chỉ cảm thấy uể oải trong vài ngày và có thể cần nghỉ ngơi 1-2 ngày, hoàn toàn không gặp biến chứng đe dọa tính mạng.

Y tá đang rút vaccine vào ống tiêm tại một trạm tiêm chủng. Ảnh: AP

Khác với các phương pháp điều trị truyền thống vốn áp dụng chung một công thức cho mọi bệnh nhân, vaccine ung thư mRNA hoạt động theo cơ chế cá nhân hóa, nhắm chính xác vào từng đột biến tế bào của riêng từng người.

Giáo sư Catherine Wu từ Viện Ung thư Dana-Farber thuộc Đại học Harvard (Mỹ), người từng chứng minh tính khả thi của vaccine mRNA vào năm 2017, giải thích giới khoa học không sản xuất một loại thuốc hàng loạt mà thiết kế riêng biệt cho từng cá nhân.

Quy trình bắt đầu bằng việc thu thập mẫu khối u qua sinh thiết hoặc phẫu thuật, sau đó giải trình tự bộ gene của khối u rồi đối chiếu với mô lành của chính bệnh nhân để tìm ra các đột biến đặc trưng. Các thuật toán trí tuệ nhân tạo (học máy) tiếp tục dự đoán những tân kháng nguyên (tức các phân tử protein dị biệt sinh ra từ tế bào đột biến) chịu trách nhiệm kích thích khối u phát triển.

Để chỉ dẫn hệ miễn dịch tìm diệt các mục tiêu này, các chuyên gia dựa trên hệ thống kháng nguyên bạch cầu người (HLA) - những dấu ấn phân tử mang tính độc bản trên bề mặt tế bào của từng cá thể, hoạt động như hệ thống tín hiệu báo động.

Từ dữ liệu đó, nhóm nghiên cứu tổng hợp chuỗi phân tử mRNA chứa mã chỉ dẫn di truyền, đóng gói trong các hạt chất béo kích thước siêu nhỏ (nano lipid) rồi tiêm vào cơ thể người bệnh giống như một mũi vaccine cúm. Bác sĩ Mehnert ví phân tử mRNA này như một tấm bản đồ lộ trình chi tiết giúp tế bào miễn dịch nhận diện và triệt phá các tế bào ác tính còn sót lại.

Giới chuyên môn quốc tế đánh giá rất cao thành tựu này. Bà Karen Knudsen, Giám đốc điều hành Viện Liệu pháp Miễn dịch Ung thư Parker (Mỹ), nhận định kết quả của Moderna mở ra kỷ nguyên mới trong điều trị các khối u đặc và dẫn dắt y học tiến thẳng vào giai đoạn tiếp theo của liệu pháp miễn dịch.

Tiến sĩ Nina Bhardwaj, Giám đốc Liệu pháp Miễn dịch tại Trường Y Icahn thuộc Hệ thống Y tế Mount Sinai (Mỹ), người đặt nền tảng cho công nghệ này, đánh giá đây là phương pháp điều trị mang tính cách mạng, đặc biệt đối với nhóm bệnh nhân vừa trải qua phẫu thuật nhưng mang nguy cơ tái phát cao.

Nhóm nghiên cứu dự kiến sớm công bố toàn bộ dữ liệu chi tiết, kỳ vọng số liệu giai đoạn 3 sẽ tương đồng với thử nghiệm giai đoạn 2 trước đó - nơi vaccine chứng minh khả năng giảm 49% nguy cơ tái phát hoặc tử vong.

Điểm khác biệt mấu chốt nằm ở chỗ thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3 sở hữu quy mô mẫu bệnh nhân lớn hơn nhiều, bao quát nhiều nhóm đối tượng chứ không chỉ tập trung vào các trường hợp ở giai đoạn muộn.

Bước kế tiếp sẽ phụ thuộc vào đánh giá chuyên môn từ FDA; ngay khi cơ quan quản lý xác nhận tính thuyết phục của hồ sơ, các hãng dược sẽ mở rộng quy mô sản xuất để cung ứng trên phạm vi toàn cầu.

Cùng với ung thư hắc tố, Merck, Moderna cùng nhiều đơn vị nghiên cứu khác đang mở rộng thử nghiệm liệu pháp kết hợp tương tự trên ung thư phổi, ung thư vú, ung thư tụy và ung thư bàng quang.

Chuyên gia Catherine Wu và bác sĩ Janice Mehnert cùng chung nhận định nếu tiếp tục phát huy hiệu quả trên các bệnh lý ung thư này, phương pháp sẽ tạo nên bước tiến làm thay đổi cục diện toàn ngành y tế thế giới.

Bình Minh (Theo Reuters, Merck, National Geographic)