Lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam 'có dấu hiệu giảm rõ rệt'

Lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam giảm 56% về số vụ so với nửa đầu năm ngoái, nhưng thủ đoạn tiếp tục tinh vi nhờ AI, khai thác dữ liệu cá nhân.

Thông tin được chia sẻ tại hội nghị phổ biến Luật An ninh mạng và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân ngày 21/8. Theo Trung tá Lê Anh Tuấn, Phó trưởng phòng 5, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), tình hình tội phạm lừa đảo trực tuyến sáu tháng đầu 2026 "có dấu hiệu thuyên giảm rõ rệt".

Cụ thể, Việt Nam ghi nhận 959 vụ lừa đảo trực tuyến, giảm 56% so với cùng kỳ 2025. Trong khi đó, thiệt hại được ghi nhận ước tính khoảng 1.500 tỷ đồng, giảm khoảng 38%.

Trung tá Lê Anh Tuấn, Phó trưởng phòng 5, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), chia sẻ tại hội nghị phổ biến Luật An ninh mạng và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân ngày 21/8/2026. Ảnh: Lưu Quý

Lý giải về kết quả, ông Tuấn cho biết sự vào cuộc đồng bộ của cơ quan quản lý, lực lượng công an, ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông, công nghệ và các nền tảng số đã góp phần hạn chế hoạt động của tội phạm.

Ví dụ trong lĩnh vực ngân hàng và trung gian thanh toán, đến ngày 23/3, hệ thống phát hiện hơn 688.000 bản ghi tài khoản, ví điện tử và thẻ ngân hàng nghi ngờ gian lận, đồng thời hỗ trợ cảnh báo tới 3,5 triệu lượt khách hàng. Theo thống kê, hơn 1,1 triệu lượt khách hàng đã dừng hoặc hủy giao dịch kịp thời, qua đó bảo vệ số tiền hơn 3.990 tỷ đồng.

Ở lĩnh vực viễn thông, doanh nghiệp được yêu cầu tiếp tục rà soát, xử lý SIM rác, thuê bao không chính chủ, đồng thời triển khai các giải pháp cảnh báo cuộc gọi nghi ngờ lừa đảo, lọc tin nhắn rác và tin nhắn giả mạo thương hiệu.

Các nền tảng số, mạng xã hội và sàn thương mại điện tử cũng được đề nghị tăng cường rà quét, xử lý tài khoản và nội dung giả mạo. Trong khi đó, doanh nghiệp công nghệ cần nghiên cứu các giải pháp phát hiện Deepfake, xác thực danh tính và phát hiện gian lận.

Tuy nhiên, ông cho rằng việc số vụ giảm không đồng nghĩa nguy cơ đã được kiểm soát hoàn toàn. Tội phạm đang liên tục thay đổi phương thức, trong đó AI, công nghệ giả mạo hình ảnh, giọng nói và dữ liệu cá nhân đang trở thành những công cụ quan trọng.

Thách thức mới từ AI

Theo đại diện Cục An ninh mạng, deepfake và công nghệ giả mạo giọng nói đang khiến việc nhận diện kẻ lừa đảo khó khăn hơn. Các nhóm tội phạm có thể tạo hình ảnh, video hoặc giọng nói giả với độ chân thực cao, từ đó giả mạo người thân, lãnh đạo doanh nghiệp hoặc người có uy tín để yêu cầu chuyển tiền.

Một nguy cơ khác là các tổ chức tội phạm nghiên cứu và cung cấp công cụ vượt qua xác thực sinh trắc học trong thanh toán trực tuyến. Điều này tạo thêm thách thức đối với ngân hàng và các tổ chức trung gian thanh toán khi phương thức xác thực ngày càng được sử dụng rộng rãi để ngăn chặn gian lận.

Bên cạnh AI, dữ liệu cá nhân tiếp tục là một trong những yếu tố quan trọng giúp các đường dây lừa đảo tiếp cận nạn nhân. Theo ông Tuấn, tội phạm có thể thu mua lượng lớn dữ liệu rồi phân loại theo nghề nghiệp, khu vực sinh sống, mức thu nhập và thói quen sinh hoạt, kết hợp thông tin từ ngân hàng, mua sắm, điện nước và nhiều nguồn khác. Việc có được những dữ liệu này giúp kẻ lừa đảo xây dựng kịch bản sát với hoàn cảnh của từng nạn nhân, khiến họ dễ mắc bẫy.

Chia sẻ bên lề sự kiện, ông Phạm Tùng Dương, giám đốc bảo mật tại FPT, cũng cho rằng dữ liệu cá nhân đang đứng trước nhiều điểm rủi ro khi AI được đưa vào sử dụng.

Theo ông Dương, người dùng có thể vô tình đưa dữ liệu cá nhân vào câu lệnh; hệ thống có thể thu thập nhiều thông tin hơn mức cần thiết; dữ liệu cá nhân có thể tồn tại trong kho tri thức, bộ nhớ, nhật ký vận hành hoặc bộ nhớ đệm của hệ thống. Ngoài ra, rủi ro cũng có thể phát sinh khi AI được cấp quyền truy cập quá rộng, kết nối với các hệ thống bên ngoài hoặc sử dụng dịch vụ của bên thứ ba. Theo ông, nếu chỉ thiết lập biện pháp bảo vệ dữ liệu tại một khâu riêng lẻ sẽ để lại khoảng trống lớn.

Ngoài AI và dữ liệu, A05 cũng cảnh báo xu hướng tấn công vào thiết bị di động đang gia tăng. Hệ thống phòng, chống lừa đảo nTrust của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia ghi nhận gần 63.000 loại mã độc mới trên điện thoại di động tại Việt Nam trong 2025. Nhiều ứng dụng giả mạo được phát tán nhằm đánh cắp dữ liệu hoặc chiếm quyền điều khiển thiết bị. Theo cơ quan chức năng, điện thoại di động đang trở thành mục tiêu hấp dẫn do người dùng thực hiện ngày càng nhiều hoạt động tài chính, liên lạc, và thường ít cảnh giác hơn so với khi sử dụng máy tính.

Tội phạm cũng có xu hướng hoạt động theo mô hình có tổ chức và xuyên biên giới. Từ đầu năm, công an các địa phương đã phát hiện một số nhóm người nước ngoài nhập cảnh vào Việt Nam, thuê địa điểm để thực hiện hành vi lừa đảo nhằm vào công dân nước ngoài. Hơn 219 người nước ngoài đã bị bắt giữ liên quan hoạt động này.

Doanh nghiệp trở thành tuyến phòng thủ

Theo đại diện A05, số vụ lừa đảo giảm cho thấy biện pháp phối hợp giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp đang phát huy tác dụng. Tuy nhiên, trước sự thay đổi của tội phạm, doanh nghiệp được xác định là một tuyến phòng thủ quan trọng.

Toàn cảnh hội nghị phổ biến Luật An ninh mạng và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân ngày 21/8/2026. Ảnh: Lưu Quý

Theo ông Tuấn, mục tiêu trong thời gian tới không chỉ là giảm số vụ mà còn phải rút ngắn thời gian phát hiện, cảnh báo và ngăn chặn giao dịch đáng ngờ. Cơ quan quản lý cũng đang phối hợp với Ngân hàng Nhà nước hoàn thiện cơ chế ngăn chặn, truy vết và xử lý dòng tiền liên quan hoạt động vi phạm.

Ở phía doanh nghiệp, ông Phạm Tùng Dương từ FPT đề xuất ba chốt chặn rủi ro dữ liệu xuyên suốt quá trình AI xử lý và sử dụng dữ liệu cá nhân.

Chốt thứ nhất kiểm soát dữ liệu trước khi đưa vào mô hình, bảo đảm AI chỉ được tiếp cận thông tin cần thiết và dữ liệu nhạy cảm được che hoặc thay thế khi phù hợp. Thứ hai là kiểm soát trước khi AI thực hiện hành động với hệ thống bên ngoài, gồm phân loại dữ liệu, giới hạn quyền truy cập, chỉ yêu cầu lượng thông tin tối thiểu và có cơ chế con người phê duyệt đối với các hành động rủi ro cao. Cuối cùng là kiểm soát dữ liệu trước khi trả về người dùng hoặc hệ thống khác, thông qua các cơ chế phòng chống thất thoát dữ liệu, giám sát và phát hiện bất thường.

Luật An ninh mạng và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân được thông qua năm 2025. Luật An ninh mạng có hiệu lực từ 1/7, trong khi Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ 1/1, tập trung vào bảo vệ hệ thống thông tin, dữ liệu cá nhân, quyền của chủ thể dữ liệu, trách nhiệm của cơ quan, doanh nghiệp và xử lý các nguy cơ mới như tấn công mạng, AI, dữ liệu xuyên biên giới.

Luật quy định các nhóm hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có xử lý dữ liệu trái pháp luật, sử dụng dữ liệu của người khác để vi phạm pháp luật, mua bán dữ liệu cá nhân và chiếm đoạt, cố ý làm lộ hoặc làm mất dữ liệu.

Hành vi mua bán dữ liệu có thể bị phạt tối đa 10 lần khoản thu có được từ hành vi vi phạm. Vi phạm quy định về chuyển dữ liệu xuyên biên giới có thể bị phạt tối đa 5% tổng doanh thu của năm liền kề trước đó tại Việt Nam, trong khi các hành vi vi phạm khác có thể bị phạt tối đa 3 tỷ đồng, bên cạnh nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm hình sự và bồi thường thiệt hại.

Lưu Quý