3 hours ago
2
Báo động
Đ.T.N.H trở thành cái tên “vừa chính vừa tà” trong giới nghiên cứu khoa học của Việt Nam thời gian qua vốn chia thành 2 phe, phe tôn trọng giá trị sở hữu trí tuệ, phe chạy theo số lượng bài báo bằng mọi giá.
Trong giới học thuật Việt Nam hiện nay, ông Đ.T.N.H đã trở thành một hiện tượng đầy ám ảnh và tranh cãi. Với những nhà khoa học chân chính, cái tên này cần phải tránh như “tránh tà”, bởi chỉ cần vấp phải một lần, sự nghiệp và danh dự có gột rửa bao nhiêu cũng không sạch.
Chia sẻ với phóng viên, giảng viên một trường đại học ngậm ngùi kể lại câu chuyện đau đớn của mình. Những năm 2010, khi việc công bố bài báo khoa học quốc tế ở Việt Nam còn rất sơ khai, các giảng viên thường phải tự mò mẫm đường đi. Qua sự giới thiệu, họ tìm tới ông Đ.T.N.H để hợp tác. Sự hợp tác duy nhất đó giúp ông có bài báo công bố, một công trình mà ông khẳng định là nghiên cứu thực sự của chính mình.
Tuy nhiên, hậu quả của cái “bắt tay” ấy kéo dài đằng đẵng cho đến tận bây giờ, khiến ông luôn ước giá như ngày đó mình chưa từng gặp gỡ con người này. Sau khi ông được xét công nhận chức danh PGS, ông Đ.T.N.H đã mượn tên tuổi của ông đi rêu rao khắp nơi để làm “mồi nhử” mời gọi người khác hợp tác.
Nghiêm trọng hơn, có những bài báo ông hoàn toàn không tham gia, không được hỏi ý kiến nhưng vẫn bị ông Đ.T.N.H tự ý gắn tên vào. Đỉnh điểm của bi kịch là khi bài báo chung đó bị rút (retract) do sai phạm. Dư luận chĩa mũi dùi về phía vị PGS này, khiến ông phải cầu cứu đến cơ quan công an để chứng minh sự trong sạch của mình. Với ông, đây là một bài học xương máu, và mỗi lần nghe nhắc đến Đ.T.N.H, ông vẫn không giấu nổi sự “sợ hãi”.
Nuôi dưỡng tình yêu khoa học cho học sinh phổ thông
Không chỉ dừng lại ở việc mượn danh, không ít nhà khoa học đã bày tỏ sự kinh ngạc khi liên tục nhận được email mời chào từ ông Đ.T.N.H. Nội dung thư công khai quảng bá về “dịch vụ công bố” (publish services) với lời hứa hẹn đưa bài đăng lên các hệ thống danh giá như ISI, Scopus... Lời lẽ mời chào hết sức bình dân, theo kiểu kinh doanh hàng hóa: “ưu tiên anh chị nào lẹ tay lẹ chân”. Trong các thư mời, ông Đ.T.N.H tự giới thiệu mình hiện là nghiên cứu sinh (chưa hoàn thành học vị tiến sĩ) nhưng lại sở hữu con số thống kê gây choáng ngợp: có 320-340 bài viết công bố quốc tế và trong nước uy tín trên tổng số 400-450 công trình. Trong đó, có hơn 100 bài thuộc danh mục ISI/Scopus bao gồm đủ các phân hạng SSCI, SCI, ESCI, từ Q1 đến Q4.
Ngược lại với sự kì thị của giới trí thức tâm huyết, cái tên này lại trở thành “cứu cánh” cho những người đang khát khao đứng tên trong bài báo khoa học để lấy thành tích ảo, phục vụ cho các mục tiêu thực dụng cá nhân.
Ghi nhận cho thấy, thực trạng nhà khoa học chỉ ghi địa chỉ duy nhất trên bài báo quốc tế không phải là nơi mình đang công tác đang xuất hiện ngày càng dày đặc. Đây được giới chuyên gia nhận định là một hình thức lách luật tinh vi để “bán” bài báo khoa học. Báo Tiền Phong đã nhiều lần phản ánh về tình trạng biến học thuật thành món hàng trao đổi với mục đích kinh tế.
Sinh viên học tập trong phòng thí nghiệm
Theo TS. Lê Văn Út, trợ lí Chủ tịch Hội đồng trường về Nghiên cứu khoa học & Trưởng nhóm Nhóm Nghiên cứu Đo lường Khoa học và Chính sách Quản trị Nghiên cứu (SARAP), Trường Đại học Văn Lang, những thống kê mới nhất mang lại cả niềm vui lẫn sự lo âu. Phân tích của SARAP dựa trên dữ liệu Web of Science (WoS) cho thấy, trong năm 2025, Việt Nam công bố tổng cộng 14.880 bài báo nghiên cứu WoS, tăng khoảng 18,63% so với năm 2024. Con số này chiếm xấp xỉ 0,53% tổng sản lượng bài báo toàn thế giới. Đáng chú ý, phần lớn thành tựu này đến từ các trường đại học. Hai viện nghiên cứu quốc gia chủ lực chỉ đóng góp 1.460 bài (chiếm 9,81%), trong đó viện về khoa học công nghệ đóng góp 1.410 bài và viện khoa học xã hội đóng góp 50 bài.
Tuy nhiên, mặt trái của sự tăng trưởng “nóng” là số lượng bài báo bị rút. Tính đến tháng 5/2025, toàn thế giới có 65.637 bài báo bị gỡ bỏ trên hệ thống WoS. Tại Việt Nam, con số này đã chạm mốc 228 bài. Đây là tín hiệu báo động đỏ về liêm chính nghiên cứu.
Dữ liệu từ PostPub (theo dõi các bài báo bị gỡ từ 1996 đến 2023) chỉ ra rằng, đa số các bài bị gỡ của Việt Nam xuất phát từ sai phạm về liêm chính và đạo đức nghiên cứu. Các tác giả đến từ các quốc gia thường xuyên hợp tác với Việt Nam trong các công trình bị rút này bao gồm: Iran, Ấn Độ, Saudi Arabia, Hàn Quốc, Iraq, Malaysia, Pakistan. Đáng ngại là đa phần các quốc gia trong danh sách này đều có tỉ lệ cao về gian lận khoa học và mua bán bài báo.
Hệ lụy dây chuyền
Điều đáng lo ngại hơn cả không phải là con số tuyệt đối mà là số lượng các bài báo bị rút đang có xu hướng gia tăng và chưa dừng lại. Hệ lụy của việc nhiều bài báo bị rút là gây mất uy tín đối với cộng đồng khoa học quốc tế; các nhà khoa học chân chính bị “vạ lây” khi xin tài trợ và hợp tác quốc tế; sinh viên, nghiên cứu sinh bị ảnh hưởng khi trích dẫn các bài đã bị thu hồi; nguy cơ bị các tập san lớn đưa vào “danh sách đen” hoặc yêu cầu kiểm tra bài từ Việt Nam.
Việc bài báo bị rút không đơn thuần là một lỗi kĩ thuật, mà là một thảm họa đối với danh tiếng. Theo TS. Lê Văn Út, hệ lụy của nó lan tỏa trên ba cấp độ. Đối với cá nhân, uy tín học thuật bị hủy hoại, ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lí, cơ hội bổ nhiệm, xin tài trợ và hợp tác quốc tế. Đối với cơ sở giáo dục có nhiều bài bị rút sẽ bị giảm uy tín nghiêm trọng, thậm chí bị “liệt vào danh sách đen”, ảnh hưởng trực tiếp đến thứ hạng đại học (ranking). Cao hơn, làm suy giảm niềm tin của cộng đồng khoa học quốc tế đối với nền giáo dục và nghiên cứu của Việt Nam.
Hiện nay, việc phát triển nghiên cứu khoa học và xem khoa học công nghệ là một trong những nền tảng quan trọng để phát triển kinh tế-xã hội. Tuy nhiên, quá trình phát triển nghiên cứu khoa học ở Việt Nam cũng đặt ra những nan đề và có thể rất cần sự tỉnh táo. Ông Út cho rằng, sự vi phạm liêm chính xuất phát từ việc “đốt cháy giai đoạn” và tư duy kinh tế hóa khoa học. Đặc biệt, việc áp KPI quá cao, bắt ép giảng viên tạo ra sản phẩm “đỉnh cao” trong khi nguồn lực tài lực, vật lực còn hạn chế đã vô tình đẩy người làm nghiên cứu vào con đường sai trái.
Theo TS. Lê Văn Út, hệ lụy từ việc bài báo khoa học bị rút vô cùng tàn khốc. Không chỉ dừng lại ở con số 228 bài báo bị rút tính đến tháng 5/2025, cái giá phải trả lớn nhất chính là sự xói mòn niềm tin.
Để khắc phục, TS. Lê Văn Út đề xuất một hướng đi mới, quản trị nghiên cứu theo hướng chuyển giao. Thay vì chạy theo số lượng ảo, cần tập trung vào giá trị thực. "Không quan trọng việc tạo ra bao nhiêu sản phẩm khoa học, mà quan trọng là bao nhiêu sản phẩm được chuyển giao và giá trị mang lại là gì", ông Út nhấn mạnh.
Khái niệm “chuyển giao” cần được hiểu rộng hơn, bao gồm: sản phẩm tri thức mới, sản phẩm danh tiếng mới và sản phẩm công nghệ mới. Tất cả phải được đo lường bằng giá trị cụ thể (bao gồm cả tiền trực tiếp và gián tiếp). Một khi chính sách quản trị thay đổi, động lực “chạy bài” sẽ tự khắc bị triệt tiêu.
Tin vui là các cơ quan quản lí đã bắt đầu vào cuộc quyết liệt hơn. Bộ GD&ĐT vừa ban hành Thông tư 26 về chuẩn nghề nghiệp giảng viên đại học, trong đó đặt yêu cầu hàng đầu về tuân thủ đạo đức học thuật và liêm chính khoa học. Nhiều cơ sở như Đại học Bách khoa Hà Nội cũng ban hành các quy định nghiêm ngặt: cấm mua bán kết quả nghiên cứu, cấm sao chép ý tưởng và nghiêm trị hành vi ngụy tạo dữ liệu.
Khoa học cần sự trung thực tuyệt đối. Những “con sâu” như ông Đ.T.N.H hay những đường dây “chạy bài” xuyên quốc gia chỉ có thể bị loại bỏ khi môi trường học thuật Việt Nam thực sự coi trọng giá trị thực thay vì những hào nhoáng từ những con số ảo trên giấy.
