Gặp lại người lính đặc công từng vẽ bản đồ từ ký ức để tìm đồng đội trên đất Lào

Những ngày đầu tháng 8, phóng viên Tuổi Trẻ tìm về thôn Tiên Lăng, xã Cẩm Vân, tỉnh Thanh Hóa - nơi người lính đặc công Nguyễn Hồng Hà, nay đã bước sang tuổi 80, sống những năm tháng tuổi già cùng vợ trong căn nhà nhỏ.

Thời gian đã in dấu lên dáng người cựu binh, bước chân không còn nhanh nhẹn, mái tóc đã bạc trắng, những vết thương chiến tranh cũng theo ông qua năm tháng. Nhưng ánh mắt và giọng nói của ông vẫn còn sắc sảo, ánh lên nét oai hùng như những năm tháng sát cánh cùng đồng đội chiến đấu trên đất nước Lào anh em.

Lời dặn trước trận đánh: "Ai còn sống nhớ tìm đưa anh em về quê nhà"

Năm 1965, khi tròn 19 tuổi, chàng trai Nguyễn Hồng Hà tình nguyện lên đường nhập ngũ. Sau thời gian huấn luyện, ông được biên chế vào đơn vị D923, Đoàn 766 thuộc Bộ Tư lệnh 959 quân tình nguyện Việt Nam, chiến đấu trên chiến trường Thượng Lào trong những năm chống Mỹ.

Là đơn vị đặc công, được giao nhiệm vụ tiên phong, xuất kích ở những mặt trận ác liệt nhất nên đơn vị của ông toàn những người lính gan dạ, quả cảm, được chọn lọc, tôi luyện qua thử thách.

"Trước khi lên đường ra chiến trường, tất cả thông tin đều tối mật. Chỉ đến khi tới khu vực biên giới Na Mèo (xã Na Mèo, tỉnh Thanh Hóa), anh em được phát quần áo của lực lượng vũ trang Lào để mặc. Lúc này chúng tôi mới biết qua Lào chiến đấu", ông Hà hồi tưởng.

Theo ông Hà, trên đất Lào, ông và đồng đội đã trực tiếp tham gia nhiều trận đánh ác liệt trên khắp vùng Thượng Lào như: Pa Thí, Tháp Sưa, Nà Khằng, Huội Tô, Sầm Nưa... 

Trong những trận đánh ấy, cuộc chiến giành giật cao điểm Pa Thí hơn 1.000m, một vị trí được xem như "mắt thần" của quân đội Mỹ. Tại đây, phía Mỹ cho xây dựng trung tâm chỉ huy dẫn đường bay trên đỉnh núi với mục đích phát hiện máy bay của ta, gây nhiễu và chỉ huy toàn bộ máy bay phản lực Mỹ ở các căn cứ Thái Lan đánh phá vùng giải phóng Lào và các địa phương miền Bắc Việt Nam.

Tại vị trí này, người lính già Nguyễn Hồng Hà đã tham gia nhiều trận đánh cùng các lực lượng khác của bộ đội ta và lực lượng cách mạng Lào, từng bước đẩy lùi, đánh tan quân địch đồn trú, chiếm được vị trí chiến lược này. 

"Tháng 3-1967, khi quân ta và Lào làm chủ được hoàn toàn đồi Pa Thí, chúng tôi đã được Đại tướng Võ Nguyên Giáp gửi thư khen, anh em ai cũng cảm động, tự hào", ông Hà kể.

Nếu Pa Thí là những ngày tháng chiến đấu khốc liệt thì trận đánh sân bay Nà Khằng lại trở thành ký ức đau buồn, một vết thương trong lòng người lính mà 60 năm trôi qua vẫn chưa thể nguôi ngoai. 

Trong trận đánh ấy, đại đội của ông Hà có 45 chiến sĩ nhưng 35 người đã hy sinh. Bom đạn khiến nhiều đồng đội không còn nguyên hình hài, có người bị vùi lấp giữa chiến trường. Ông Hà là một trong số ít những người sống sót.

Ông vẫn nhớ buổi chiều trước giờ xuất kích, biết ngày mai có thể không trở về, những người lính trẻ ngồi quây quần bên nhau, chia nhau từng nắm cơm, củ khoai. "Rồi trong bữa cơm ấy, chúng tôi nắm tay nhau và hứa hẹn rằng: Sau này, ai còn sống nhớ tìm lại anh em đưa về Việt Nam", ông Hà nhớ lại.

Giữ trọn lời hứa với đồng đội

Không ai khi ấy biết lời hẹn đó sẽ trở thành một mệnh lệnh với người ở lại. Và càng không ai nghĩ rằng, hơn nửa thế kỷ sau, người lính Nguyễn Hồng Hà vẫn mang theo lời hẹn ấy trong hành trang của cuộc đời mình.

Sau Đại thắng mùa xuân 1975, đơn vị ông Hà nhận lệnh rút quân về nước. Cũng trong năm ấy, người lính trẻ khép lại những năm tháng chiến đấu trên đất Lào, phục viên trở về quê nhà, bắt đầu cuộc sống đời thường.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng những người nằm lại nơi ấy chưa bao giờ rời khỏi ký ức ông và có những ký ức, càng đi qua năm tháng lại càng không thể phai mờ.

Ông kể, năm 2003, ông đến dự đám cưới, chia vui cùng gia đình một người quen trong xã, một âm thanh quen thuộc bất ngờ kéo ông trở lại những năm tháng xa xưa. Vừa tới đầu ngõ, ông nghe vang lên những ca khúc bằng tiếng Lào. Trong đó có cả bài hát về Pa Thí - nơi ông từng cùng đồng đội chiến đấu.

"Thấy tôi ngồi nghe say sưa, anh Định, con bác chủ nhà công tác ở Tỉnh đội Thanh Hóa, tới hỏi chuyện. Biết tôi từng nhiều năm chiến đấu bên Lào và trực tiếp làm nhiệm vụ ở Pa Thí, anh ấy nói đang tham gia tìm kiếm hài cốt liệt sĩ bên Lào, rất cần những thông tin từ tôi vì còn nhiều liệt sĩ chưa được tìm thấy.

Nghĩ đến những đồng đội đã nằm lại nơi chiến trường xưa, nghĩ đến lời hẹn bên bữa cơm chiều trước giờ xuất kích năm nào, tôi nói sẽ vẽ lại bản đồ chiến trường để hỗ trợ lực lượng quy tập tìm đồng đội", ông Hà nói.

Từng được đào tạo bài bản về trinh sát đặc công, lại có trí nhớ đặc biệt, ông Hà chỉ mất một thời gian ngắn để vẽ lại trận địa Pa Thí. Từ những dấu mốc trên tấm bản đồ ông vẽ, cùng với các tài liệu lưu trữ và nguồn thông tin khác, cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Thanh Hóa đã lần lượt tìm thấy trên một trăm hài cốt liệt sĩ đưa về Việt Nam sau những năm dài nằm lại trên đất Lào.

Di chứng chiến tranh khiến ông Hà không còn đủ sức khỏe để trực tiếp trở lại đất Lào tìm đồng đội, ông chỉ có thể ở quê nhà, chờ những cuộc điện thoại từ bên kia biên giới. Mỗi khi nghe tin lực lượng quy tập tìm thấy thêm một hài cốt, người lính già lại thấy lòng mình nhẹ đi một chút.

Ông nhớ nhất những ngày cuối năm 2003. Khi ấy, đội quy tập tìm thấy 129 hài cốt liệt sĩ từ Lào đưa về Nghĩa trang Hàm Rồng (Thanh Hóa) an táng. Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Thanh Hóa đã đưa xe đến tận nhà đón ông xuống dự lễ truy điệu.

"Xuống đến nơi, nhìn đồng đội trở về chỉ còn lại nắm xương, nước mắt tôi cứ trào ra. Vui lắm, mà cũng đau lắm. Tôi thấy lòng mình nhẹ đi, bởi lời hứa năm xưa cuối cùng cũng đã thực hiện được. Các anh đã trở về quê nhà, được nằm lại bên đất mẹ", cựu chiến binh Nguyễn Hồng Hà xúc động.

Thiếu tá Trần Đại Định, nguyên cán bộ Phòng Hậu cần Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Thanh Hóa - người tham gia Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ từ giai đoạn 1998 - 2014, cho biết trong lần gặp ông Hà tại nhà đám cưới em trai, đội tìm kiếm đã được ông Hà hỗ trợ, tìm thấy nhiều vị trí chôn cất đồng đội. Trong số đó, tại khu vực đồi Pa Thí đã tìm thấy 10 hài cốt liệt sĩ; tại khu vực bản Na Vít (huyện Viêng Xay, tỉnh Hủa Phăn) 127 hài cốt liệt sĩ cũng được tìm thấy.

Ông Phạm Ngọc Quyền, Phó trưởng thôn - Chi hội trưởng Hội Cựu chiến binh thôn Tiên Lăng, cho biết tấm bản đồ do ông Hà vẽ từ trong ký ức đã góp công rất lớn để lực lượng chức năng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ Lào về nước. 

"Cho đến nay dù tuổi đã cao, sức khỏe yếu đi nhiều, nhưng hễ có ai tìm tới hỗ trợ tìm kiếm thân nhân, ông vẫn luôn sẵn sàng", ông Quyền chia sẻ.