Giọt nước mắt chữa lành trong phòng khám tâm lý

Hà NộiNgười đàn ông ngồi thẳng lưng, nói chuyện rõ ràng, trả lời mạch lạc. Anh là giám đốc một doanh nghiệp, mở đầu với bác sĩ: 'Tôi không có vấn đề gì lắm, chỉ là gần đây hơi mất ngủ'.

Không ai có thể nhìn thấy đằng sau bộ quần áo sơ mi, chiếc cà vạt gọn gàng là một người đang chìm trong khủng hoảng. Ở công ty, anh luôn quyết đoán. Trong gia đình, vợ con quen với việc anh là người đứng ra giải quyết mọi chuyện.

Vài tháng trước, sau một ngày làm việc căng thẳng, người đàn ông ngồi lặng trong xe dưới hầm chung cư gần một tiếng đồng hồ, không muốn bước lên nhà. "Tôi không biết về nhà rồi mình sẽ nói chuyện với ai", anh kể với bác sĩ Trần Thị Hồng Thu, nguyên phó giám đốc Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương, trong một buổi trị liệu.

Phần nhiều thời gian, người đàn ông kể về công việc, dự án thất bại, áp lực tiền bạc, những quyết định khó khăn phải ký. Nhưng khi bác sĩ Thu hỏi về cảm xúc của bản thân, anh cúi đầu im lặng, rồi khẽ nói: "Từ nhỏ, tôi được dạy phải mạnh mẽ nên chưa quen kể chuyện mình mệt".

Khi được hỏi: "Đã bao lâu rồi anh chưa có một bữa cơm mà không phải lo nghĩ chuyện gì?", người đàn ông khựng lại vài giây rồi trả lời: "Tôi không nhớ nữa".

Nhiều năm qua, bữa ăn của anh luôn gắn với cuộc gọi công việc, về nhà vẫn chìm đắm trong điện thoại, vấn đề phát sinh không ngừng. Có những hôm con trai muốn kể chuyện ở trường, anh bảo "để mai nói" vì lúc đó đang bận. Rồi một hôm, anh có thời gian, nhưng con đã không còn hào hứng kể nữa.

"Giờ tôi về nhà, nó lảng tránh, không muốn ngồi cùng bố", anh nói, tiếng nấc bất ngờ vỡ òa.

Ảnh minh họa: Moxie Family Therap

Qua khám và trò chuyện, bác sĩ Thu chẩn đoán người bệnh bị trầm cảm, không phải vì công việc, mà vì đã kìm nén bản thân quá lâu, rồi vô tình trở thành người xa lạ trong chính ngôi nhà của mình.

Thạc sĩ Hoàng Quốc Lân, Trung tâm chăm sóc sức khỏe tinh thần, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, cũng kể lại về những giọt nước mắt mà anh từng tiếp xúc. Một em học sinh bật khóc vì áp lực điểm số và kỳ vọng gia đình. Người phụ nữ mang thai úp mặt vào bồn cầu khi phát hiện chồng ngoại tình. Cô gái trẻ khóc nghẹn ngào khi nhắc lại ký ức bị xâm hại tình dục đeo bám nhiều năm.

Một trường hợp đáng nhớ là người phụ nữ 40 tuổi, mang thai nhờ thụ tinh trong ống nghiệm (IVF). Hai vợ chồng đã trải qua 15 năm điều trị vô sinh, không ít lần thất bại. Đứa con trong bụng là kết quả của rất nhiều tiền bạc, thời gian, và hy vọng của cả gia đình.

Nhưng khi thai kỳ mới ở những tháng đầu, người phụ nữ phát hiện chồng có mối quan hệ ngoài luồng. Cú sốc đột ngột ập đến. Chị mất ngủ trắng đêm, bữa ăn qua loa, thân hình tiều tụy. Nỗi đau phản bội cứ dồn nén, lẫn trong nỗi lo sợ cảm xúc tiêu cực sẽ ảnh hưởng đến đứa con trong bụng.

Trong buổi trị liệu đầu tiên, chị ngồi rất lặng. Qua các câu hỏi gợi mở từ chuyên gia, người phụ nữ bỗng úp mặt vào lòng bàn tay, tiếng khóc nghẹn ngào vỡ òa, xen lẫn câu nói lặp đi lặp lại: "Em đã nghĩ khi có con rồi thì gia đình sẽ hạnh phúc. Tại sao lại thành ra thế này?".

Theo các nghiên cứu của NIH và APA, khóc xảy ra trong 15-30% các buổi trị liệu tâm lý. Khoảng 86% bệnh nhân cho biết họ đã khóc ít nhất một lần trong quá trình trị liệu. Các chuyên gia đều nhận định rằng tiếng khóc có thể hữu ích cho quá trình trị liệu - nó giúp khám phá cảm xúc đằng sau và lý do thực sự của bệnh nhân, từ đó xử lý vấn đề dễ dàng hơn.

Bác sĩ Thu nói tiếng khóc là một ngôn ngữ rất độc đáo trong phòng khám. Cách một người khóc, thời điểm, lý do hay thậm chí việc họ không thể khóc đều mang những ý nghĩa tâm lý rất khác nhau. Với nhà trị liệu, tiếng khóc giúp nhận diện mức độ dồn nén cảm xúc.

"Đây là phản ứng rất tự nhiên của não bộ và cảm xúc, khi con người cuối cùng cũng có một nơi đủ an toàn để không phải gồng mình", bà Thu chia sẻ. "Bác sĩ không cần làm bệnh nhân ngừng khóc, mà cần lắng nghe xem tiếng khóc ấy đang kể câu chuyện gì, phản ánh tổn thương nào, và họ cần được hỗ trợ ra sao để dần lấy lại sự cân bằng".

Nhiều người bước vào phòng khám với vẻ ngoài bình tĩnh, trả lời rất lý trí. Nhưng chỉ cần được hỏi câu đơn giản như "Dạo này có mệt lắm không?", nước mắt bất chợt trào ra. Điều đó cho thấy họ đã phải kìm nén cảm xúc quá lâu, trong cuộc sống thường ngày không có không gian an toàn để được yếu đuối.

Tiếng khóc lúc này giống như một "van xả" sau thời gian dài chịu áp lực. Ở nhiều trường hợp, bệnh nhân nói rằng: "Tôi không định khóc", chính điều này cho thấy cảm xúc đã bị đè nén đến mức họ cũng không còn kiểm soát nổi.

Một khía cạnh khác là khóc vì cảm giác vô giá trị. Ở bệnh nhân trầm cảm, tiếng khóc thường đi kèm những câu nói: "Tôi chẳng làm được gì", "Tôi chỉ làm khổ mọi người", "Nếu tôi biến mất chắc cũng chẳng ai buồn". Những giọt nước mắt lúc này phản ánh sự tự trách, mất lòng tự trọng và cảm giác tuyệt vọng.

Ngoài ra, người từng bị bạo hành, xâm hại hoặc trải qua biến cố lớn đôi khi không khóc ngay khi kể sự việc. Họ có thể rất bình thản khi kể, nhưng lại bật khóc khi nhắc đến mùi hương, một bài hát, tiếng trẻ con hoặc câu nói giống người từng làm tổn thương họ. Đây là dấu hiệu ký ức sang chấn vẫn chưa được xử lý hoàn toàn.

Bác sĩ quan sát kiểu khóc để thấy vấn đề tâm lý khác nhau. Khóc dữ dội, mất kiểm soát có thể gặp ở phản ứng stress cấp, rối loạn lo âu, cơn hoảng loạn hoặc người vừa trải qua cú sốc. Khóc rất nhỏ, cố nén thường là kiểu khóc của người luôn phải mạnh mẽ. Một số khác khóc nhưng không có nước mắt, đây là dấu hiệu của người trầm cảm nặng hoặc sau thời gian dài chịu sang chấn, khi cảm xúc có thể trở nên tê liệt, không còn khả năng biểu lộ.

Một quan niệm sai lầm là: "Khóc nhiều tức là bệnh nặng." Thực tế, nhiều trường hợp bác sĩ lại lo lắng hơn khi bệnh nhân kể chuyện đau thương mà không có cảm xúc, nói về ý định tự tử rất bình thản hoặc cười khi kể những ký ức đau đớn. Điều đó có thể cho thấy cảm xúc đã bị tách rời khỏi trải nghiệm, hoặc người bệnh đã tuyệt vọng đến mức không còn khả năng biểu lộ cảm xúc.

Trong quá trình trị liệu, tiếng khóc cũng thay đổi. Giai đoạn đầu, bệnh nhân khóc vì bất lực, sợ hãi, hoang mang. Giai đoạn giữa, họ khóc khi nhận ra mình đã chịu tổn thương quá lâu, đây là tiếng khóc của sự nhận thức. Giai đoạn cuối, nhiều bệnh nhân vẫn khóc nhưng đó là những giọt nước mắt của sự giải tỏa, khi họ chấp nhận tha thứ cho bản thân, dám nói "không" với những áp đặt hay nhận ra mình xứng đáng được yêu thương. Đó là dấu hiệu cho thấy cảm xúc đang được kết nối và chữa lành.

Nếu thường xuyên khóc kéo dài, khóc không rõ nguyên nhân, hoặc ngược lại, cảm thấy mình "trơ lì" với mọi cảm xúc, kèm theo mất ngủ, chán nản, mất hứng thú với cuộc sống hoặc xuất hiện những suy nghĩ tiêu cực, các chuyên gia khuyên đó là lúc nên đi khám để được đánh giá và hỗ trợ sớm.

Thúy Quỳnh