Hai thập kỷ TP HCM loay hoay giảm chôn lấp rác

Đầu tháng 8, tại Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Tây Bắc TP HCM (huyện Củ Chi cũ), công nhân tất bật lắp đặt các hạng mục của nhà máy đốt rác phát điện do Công ty cổ phần Vietstar đầu tư. Hai ống khói cao hơn 60 m cùng hệ thống lò đốt cơ bản hoàn thiện.

Nhà máy điện rác là một phần của tổ hợp xử lý chất thải Vietstar - dự án được TP HCM triển khai theo chủ trương xã hội hóa. Theo Tổng giám đốc Ngô Như Hùng Việt, ngay từ khi đầu tư vào thành phố, doanh nghiệp xác định phân loại, tái chế và đốt rác phát điện là phương án phù hợp với lượng chất thải khổng lồ phát sinh mỗi ngày.

Tổ hợp rộng 30 ha, hoạt động từ năm 2010 với quy trình phân loại, sản xuất phân hữu cơ, tái chế và đốt phát điện. Công suất toàn dự án theo lộ trình nhiều giai đoạn có thể đạt 10.000-12.000 tấn mỗi ngày.

Tuy nhiên, sau hơn 15 năm, Vietstar mới vận hành được một phần quy trình. Rác sau khi phân loại, phần hữu cơ được dùng sản xuất phân compost, nhựa được tái chế thành hạt PE. Phần còn lại, vốn dành cho nhà máy điện rác, phải chôn tạm trong khi chờ công trình hoàn thành.

Dự án điện rác từng động thổ năm 2019, song đến tháng 3/2025 mới chính thức khởi công xây dựng sau khi hoàn tất một phần thủ tục.

"Sau lễ động thổ, nhà máy còn một loạt vướng mắc phải tháo gỡ", ông Việt nói. Khó khăn lớn nhất là chờ các quy hoạch liên quan như Quy hoạch điện VIII và quy hoạch chi tiết xây dựng. Doanh nghiệp có thời điểm thống kê phải thực hiện ít nhất 49 thủ tục nên dù đã chuẩn bị vốn và công nghệ, dự án vẫn kéo dài.

Liên tục lỡ mục tiêu giảm chôn lấp

Vietstar không phải dự án duy nhất chậm tiến độ. Nhà máy Tâm Sinh Nghĩa cũng khởi công lần đầu năm 2019, sau đó khởi động lại giai đoạn một vào tháng 7/2024, với công suất 2.000-2.600 tấn mỗi ngày. Dự án ban đầu dự kiến hoàn thành cuối năm 2025, nhưng đã lùi thời điểm vận hành sang quý I/2027.

Trong số các dự án khác, Citenco đề xuất nhà máy công suất 1.000 tấn mỗi ngày tại Phước Hiệp, còn VWS dự kiến xây cơ sở xử lý 3.000 tấn tại Đa Phước. Đến tháng 5/2026, cả hai vẫn hoàn thiện thủ tục và chưa công bố mốc vận hành; VWS dự tính cần 18-24 tháng thi công sau khi được phê duyệt.

Việc các dự án liên tục chậm tiến độ khiến TP HCM nhiều lần lỡ mục tiêu giảm chôn lấp. Thành phố từng đặt chỉ tiêu đến năm 2020 đưa tỷ lệ này xuống tối đa 50%, đồng thời xử lý một nửa lượng rác sinh hoạt bằng công nghệ đốt phát điện.

Nghị quyết Đại hội Đảng bộ TP HCM nhiệm kỳ 2020-2025 tiếp tục đặt chỉ tiêu đến năm 2025, ít nhất 80% rác sinh hoạt được tái chế hoặc xử lý bằng công nghệ hiện đại. Cả hai mốc đều không đạt; mục tiêu hiện nay là nâng tỷ lệ xử lý hiện đại và tái chế lên trên 90% vào năm 2030.

Người dân khu Nam TP HCM sau đó nhiều lần phản ánh mùi hôi từ bãi rác ảnh hưởng sinh hoạt, khiến chính quyền yêu cầu chủ đầu tư khắc phục. Tuy nhiên, khi các dự án điện rác liên tục chậm, thành phố vẫn phải điều phối hàng nghìn tấn chất thải về đây mỗi ngày.

Đầu tháng 5/2026, TP HCM đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường hỗ trợ hoàn thiện thủ tục nâng tổng năng lực tiếp nhận của Đa Phước từ 24 triệu lên 41 triệu tấn. Thời điểm đó, bãi rác đã tiếp nhận khoảng 31,5 triệu tấn, cao hơn 7,5 triệu tấn so với mức được phê duyệt trong hồ sơ môi trường. Đỉnh rác cao hơn 40 m, tương đương tòa nhà 12-13 tầng.

Thành phố cho rằng sức chứa thực tế của bãi lớn hơn mức được phê duyệt trước đây và cần điều chỉnh để đáp ứng nhu cầu xử lý trong giai đoạn chuyển tiếp. Điều này đồng nghĩa trong ngắn hạn, TP HCM vẫn phải phụ thuộc vào bãi chôn lấp lớn nhất khu vực dù nơi đây từng được dự kiến đóng cửa năm 2024.

Tuy nhiên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường không chấp thuận đề xuất trên, cho rằng việc tiếp nhận vượt 24 triệu tấn chưa phù hợp với các hồ sơ môi trường đã được phê duyệt. Bộ đề nghị TP HCM kiểm tra, xử lý nếu có vi phạm, đồng thời đẩy nhanh các dự án công nghệ hiện đại và chủ động bố trí quỹ đất cho các cơ sở xử lý mới.

Vướng từ thủ tục đến đầu ra tái chế

Những diễn biến tại Vietstar và Đa Phước cho thấy nỗ lực giảm chôn lấp của TP HCM mắc kẹt ở cả hai đầu: nhà máy mới chậm vận hành, trong khi các bãi rác cũ tiếp tục phải tiếp nhận hàng nghìn tấn mỗi ngày. Theo cơ quan quản lý và chuyên gia, nguyên nhân nằm ở ba khâu chính, gồm thủ tục đầu tư, phân loại tại nguồn và thị trường cho sản phẩm sau xử lý.

Ở khâu đầu tư, ông Trần Anh Đức, Phó trưởng phòng Quản lý chất thải rắn, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP HCM, cho rằng nút thắt lớn nhất đối với các dự án điện rác là thủ tục bổ sung vào Quy hoạch điện VIII. Ngoài yêu cầu về môi trường, đất đai và xây dựng, dự án còn phải được đưa vào quy hoạch phát triển điện quốc gia, hoàn tất phương án đấu nối trước khi triển khai.

Vướng mắc này đến cuối năm 2024, đầu năm 2025 mới được tháo gỡ, khiến nhiều dự án tại TP HCM và Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây chậm tiến độ. Theo ông Đức, đây là nguyên nhân quan trọng khiến thành phố không đạt mục tiêu xử lý ít nhất 80% rác bằng công nghệ hiện đại vào năm 2025.

Tuy nhiên, ngay cả khi các thủ tục được tháo gỡ và nhà máy điện rác hoàn thành, hiệu quả xử lý vẫn phụ thuộc vào chất lượng rác đầu vào và thị trường tiêu thụ sản phẩm đầu ra.

PGS.TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn thuộc Đại học Quốc gia TP HCM, cho rằng trong thời gian dài, hạ tầng và cơ chế quản lý chất thải của thành phố được xây dựng theo hướng thu gom, vận chuyển rồi chôn lấp.

Phương án này có chi phí đầu tư ban đầu thấp, dễ triển khai và đáp ứng yêu cầu đưa nhanh lượng rác ngày càng lớn ra khỏi khu dân cư. Tuy nhiên, cách tiếp cận đó khiến hệ thống phụ thuộc vào chôn lấp, còn tái chế, sản xuất compost hay thu hồi năng lượng chỉ đóng vai trò bổ sung.

Nút thắt tiếp theo là phân loại rác tại nguồn chưa trở thành thông lệ. Dù thành phố nhiều lần thí điểm, phần lớn rác sinh hoạt vẫn được thu gom chung, làm tăng chi phí xử lý, giảm chất lượng nguyên liệu tái chế và phân compost. Rác có độ ẩm cao, lẫn nhiều tạp chất cũng khiến các lò đốt khó đạt hiệu quả.

Ở đầu ra, thị trường cho điện từ rác, phân compost và vật liệu tái chế chưa ổn định, trong khi doanh nghiệp phải đầu tư lớn, mất nhiều năm thu hồi vốn. Nguồn rác phân loại không đồng đều cũng cản trở việc hình thành các chuỗi tái chế quy mô lớn.

Theo ông Quân, các nút thắt liên hệ chặt chẽ với nhau, khiến hệ thống vẫn mang nặng tư duy tuyến tính: ưu tiên thu gom và đưa rác ra khỏi khu dân cư nhanh nhất, thay vì tối đa hóa giá trị chất thải thông qua tái sử dụng, tái chế và thu hồi năng lượng.

Sau nhiều năm trì hoãn, hơn một năm qua nhà máy Vietstar mới được đẩy nhanh thi công, dự kiến hoàn thành xây dựng cuối năm nay để chạy thử.

"Chúng tôi luôn sẵn sàng từ vốn đến công nghệ, nhưng quan trọng hơn là quyết tâm của thành phố trong việc đẩy nhanh đốt phát điện, tái chế và giảm chôn lấp", Tổng giám đốc Vietstar Ngô Như Hùng Việt nói.

Dù vậy, ngay cả khi Vietstar, Tâm Sinh Nghĩa và dự án mới của Biwase vận hành, ba nhà máy cũng chỉ xử lý khoảng 4.500-5.100 tấn, tương đương khoảng một phần ba lượng rác TP HCM phát sinh mỗi ngày. Trong khi đó, thành phố còn khoảng bốn năm để nâng tỷ lệ xử lý bằng công nghệ hiện đại và tái chế từ 41% lên trên 90%.

Khoảng cách này cho thấy xây thêm nhà máy mới chỉ là một phần lời giải. Việc đồng bộ phân loại tại nguồn, thu gom, cơ chế giá, thị trường tái chế và mạng lưới xử lý sau sáp nhập sẽ quyết định TP HCM có thể thoát tình trạng chôn lấp kéo dài nhiều thập kỷ hay không.

Lê Tuyết - Giang Anh

Bài 3: TP HCM cần làm gì để thoát phụ thuộc chôn lấp rác?