Khu tập thể cũ Hà Nội - giấc mơ thời nghèo khó - Kỳ 6: 'Chuồng cọp' treo cao cao ở các khu tập thể

Tem khu nhà ở tập thể Kim Liên, Hà Nội

Diện tích mỗi phòng khu tập thể ở Hà Nội chỉ khoảng 25m² có tới ba thế hệ cùng sinh sống thật bí bách không gian. Tới năm 1986, quy định xây dựng nới lỏng, diện tích tăng lên thành tổng 45-50m² mỗi phòng.

Hạnh phúc bất đắc dĩ!

Từ bên ngoài nhìn lên bất kỳ khu tập thể cũ nào ở Hà Nội đều có thể bắt gặp hình ảnh những chiếc lồng sắt hình chữ nhật lô nhô, treo lủng lẳng trên các tầng nhà. Người dân đã quen miệng gọi chúng là "chuồng cọp".

Chúng được quây bằng những khung sắt chắc chắn, dạng ô mắt cáo như ban công các gia đình nhiều tầng hiện nay. Có ô được quây kín mít, có ô quây một nửa hoặc để hở toàn bộ. Bên trong có thể nhìn thấy quần áo đang phơi, có nơi treo vài chậu lan, cây cảnh, bếp nấu...

Bên ngoài trông rối rắm, khá mất thẩm mỹ nhưng đối với cư dân sống trong mỗi căn hộ thì rộng thêm 1m² cũng là một hạnh phúc bất đắc dĩ. Bởi lẽ không ai muốn mất thời gian, mất tiền, thậm chí mất cả ánh sáng của căn hộ để cơi nới thêm "chuồng cọp".

"Khu nào xây dựng úp mặt vào nhau, lối đi ở giữa thì "chuồng cọp" sẽ làm thông ra phía sau mỗi căn. Khu nào làm hành lang bên ngoài thì "chuồng cọp" làm phía sau hoặc làm cả trước và sau cho rộng" - ông Bùi Minh Quân, khu tập thể Thái Thịnh, Hà Nội, cho biết.

Tầng 2 khu B tập thể Kim Liên, nơi gia đình nhà văn Vũ Công Chiến đang sinh sống do chuyên gia Triều Tiên xây dựng, hành lang được làm ra phía ngoài hứng được ánh nắng.

"Nhà tôi không muốn làm thêm "chuồng cọp" phía ngoài để ánh sáng chiếu được vào trong phòng. Nhiều nhà cơi nới, làm "chuồng cọp" phía trước nên bị che mất ánh sáng. Nhà tôi may mắn mua được hai phòng liền nhau, số lượng người ít nên không phải xây thêm", nhà văn Công Chiến đứng ở hành lang ngắm hàng cây chuyện trò.

"Hầu hết các gia đình ở đây đều cơi nới", ông nói sau thời kỳ đổi mới việc cơi nới càng mạnh.

"Vì diện tích mỗi phòng bé quá, lại ở đông người, người ta bắt buộc phải cơi nới. Thấy nhà này làm, nhà kia làm theo thế là thành phong trào", nhà văn kể. Như câu chuyện vui mà có thật ông kể về người bạn không có phòng tân hôn vì nhà sáu người sống trong một phòng hơn 20m².

Thời kỳ đó các khu tập thể phần lớn đều làm chung công trình phụ, nhà bếp, nhà tắm, vệ sinh. Có khi cả dãy làm một phòng chung một công trình phụ ở đầu hồi, có khu hai nhà dùng chung rất bất tiện, chật chội, không có tính riêng tư.

Chỉ vài khu tập thể lớn, làm về sau như Khương Thượng, Thanh Xuân Bắc - Nam, Trung Tự... mới có khu bếp nấu, vệ sinh riêng. Tuy nhiên diện tích mỗi phòng vẫn nhỏ nên họ cố gắng cơi nới thêm.

"Cuối thập niên 1980 đầu 1990, cuộc sống bí bách trong căn phòng hơn 20m2, các nhà bắt đầu mở thêm "chuồng cọp" ra ngoài cửa sổ bằng cách cắt làm trụ vào bức tường phía cửa sổ đối diện cửa ra vào rồi gá vào đó các thanh sắt. Sau đó lát gỗ, che chắn xung quanh bằng đủ thứ vật liệu mà mỗi nhà có được. Nào rèm tre, nào kính, nào vải bạt đủ loại, đủ màu.

Mái lợp bằng tôn là chính nên mưa cả xóm phải nghe hợp tấu trên mái tôn. Nhà tôi và một số hộ trên tầng 4, tầng áp với mái ngói, đã tận dụng khoảng trống đó, nhà nhà đua nhau làm một phòng áp mái có thể sắp xếp được một phòng ngủ.

Nhà tôi còn tận dụng khoảng không gian sát cầu thang để đặt máy giặt và một tủ sách nhỏ cho cả nhà đọc. Tóm lại là cuộc sống dễ thở hơn nhiều sau khi cơi nới", bà Bùi Thị Kim Nga ở khu C tập thể Kim Liên, kể.

"Chuồng cọp" còn là nơi để tăng gia sản xuất, nhất là những năm trước và sau đổi mới 1986. Mỗi nhà có một khu phụ, là nhà tắm hay để thùng phuy đựng nước ăn uống, giặt giũ, đây cũng là nơi tăng gia sản xuất, chăn nuôi đủ loại.

"Nhà thì nuôi lợn, nuôi tằm, nuôi giun đỏ thuê, nhà thì làm mấy chuồng gà công nghiệp. Nhà thì hơn chục con vịt, vừa có thịt gà ăn và bán.

Thi thoảng được quả trứng nóng hổi mấy đứa trẻ nhà đó chạy đi khoe khắp làng. Nhà tôi trên tầng 5, dạo ấy cũng nuôi hai con lợn trong buồng tắm, bố tôi đặt là "Trố" và "Híp", trẻ con thích lắm" - ông Nguyễn Hoàng Lâm, khu tập thể Giảng Võ, vẫn nhớ kỷ niệm về "chuồng cọp".

“Chuồng cọp” lô nhô to nhỏ, “chuồng cọp” đeo vào “chuồng cọp” ở khu C tập thể Kim Liên - Ảnh: TÂM LÊ

Đi cùng sự sống còn của khu tập thể

Những người đã và đang sống ở khu tập thể cũ mà chúng tôi gặp đều nhắc nhớ về "chuồng cọp" mà họ còn gọi với cái tên trìu mến: "lồng chim", "tổ chim cúc cu".

"Chuồng cọp" được làm khá chắc chắn, bằng sắt và sàn gỗ, gạch lát, nó sẽ đồng hành cho tới khi khu khu tập thể không còn.

"Năm 1987 tôi được cơ quan phân cho căn hộ ở khu tập thể L2 - Láng Hạ, nhà trên tầng 4, tổng diện tích 50m², diện tích chính 32m² và công trình phụ 12m². Khi chúng tôi chuyển về, khu tập thể mới xây nhưng chất lượng nhìn chung là kém vì tiêu chí xây thời đó nhanh, nhiều, tốt, rẻ nhưng tiêu chí tốt thì chưa được.

Muốn đóng cái đinh trên tường thì cát rơi lả tả hoặc vỡ từng mảng. Tường quét vôi nhiều chỗ nham nhở. Gạch nền khấp khểnh, nhiều viên mới đã bong lớp vữa. Cửa sổ, cửa ra vào đều bằng loại gỗ tạp, mới lắp đã cong vênh...

Do đó, để đảm bảo an toàn, hầu hết đều theo nhau làm thêm cửa sắt, lồng sắt bên ngoài thành ra những dãy chuồng cọp" - ông Phạm Hữu Hiệp, nhà L2 khu tập thể Láng Hạ, nhớ.

Dù vậy, những người như gia đình ông Hiệp được phân phối cho cả một căn hộ thực sự vẫn là niềm hạnh phúc to lớn, ước mơ bấy lâu.

Theo trí nhớ ông Hiệp, vì nhu cầu thực tế dần dần nhiều hộ phải sửa đổi, phá dỡ và xây dựng lại chút bên trong phạm vi căn hộ của mình. Từ năm 1995 trở đi, việc lấn chiếm không gian, cơi nới thêm ra gác lửng ở các tầng trên, mọi người mới dám theo nhau mà làm liều, mặc dù biết việc đó là sai hoàn toàn!

Thực tế nội quy thì nghiêm ngặt nhưng rồi cũng chẳng có ai cấm đoán cũng như chẳng ai cho phép làm, nhà nhà cứ trông nhau hoặc bảo nhau cùng làm. Từ đó mới hình thành ra các căn gác lửng như những chiếc ba lô dính bám vào cả mặt trước và sau ngôi nhà.

Điều này không chỉ diễn ra ở khu tập thể Láng Hạ mà những khu tập thể xây dựng trước đó và xây dựng sau như Thanh Xuân Bắc, Thanh Xuân Nam thời điểm này cũng bắt đầu nở rộ "chuồng cọp".

"Theo phong trào lấn chiếm, tôi cũng cho cơi nới đằng trước lẫn đằng sau căn hộ. Ngoài hai buồng chính, tôi đã sửa cái ban công phía trước thành một căn buồng nhỏ với diện tích khoảng 7m², còn phía sau nhà thêm được cái ban công hẹp làm chỗ phơi phóng quần áo. Căn hộ cũ thêm được tới 60m²", ông Hiệp vui vẻ kể.

Các dãy L1, L2 của khu tập thể Láng Hạ tới năm 2018 đã được phá dỡ, "chuồng cọp" cũng bị xe cẩu múc xuống. Người dân đã di chuyển đến nơi ở mới, nhà ông Hiệp cũng chuyển đi từ năm 2000. Bây giờ trên nền đất của khu tập thể Láng Hạ cũ là khu cao tầng hiện đại, khang trang đắt đỏ.

Dân cứ đông đúc rồi cơi nới nơi ở theo ý mình, cụ thể hóa thành những "chuồng cọp" đặc trưng của khu tập thể. Họ có đủ mọi biện pháp, nào là xây thêm một phòng áp sát vào mặt tiền nhà, xây lấn ra ở những căn hộ tầng 1, làm gác lửng, quây kín một ban công để mở rộng phòng hay xây chồng lên các gian cơi nới.

Thế nên việc bắt gặp những căn hộ tập thể có diện tích cơi nới rộng nhưng diện tích thực tế trên sổ chỉ khoảng 15-30m² không phải hiếm. Người ta còn cơi nới trên cả diện tích cơi nới, "chuồng cọp" bám vào "chuồng cọp" như... mẹ bồng con.

________________________________________

Tôi có "lịch sử" hơn 10 năm liên tục sống ở khu tập thể nhưng cảm giác đã gắn bó với không gian sống đặc biệt này phải từ rất lâu rồi...

Kỳ tới: Mối tình của tôi với khu tập thể