Lấp đầy khoảng trống dân số vàng

Chân dung thanh niên "3 không"

Mỗi năm, VN có khoảng 1,4 - 1,6 triệu người từ 15 - 24 tuổi rơi vào tình trạng "3 không": không việc làm, không học tập, không tham gia đào tạo nghề. Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), con số này chiếm 10 - 11% tổng số thanh niên. Trong quý 2 vừa qua, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên là 8,67%, cao hơn gần 4 lần so với tỷ lệ thất nghiệp chung của cả nước. Tỷ lệ thất nghiệp trong thanh niên tại VN ở mức cao và đang có xu hướng tăng.

Trên thực tế, thanh niên "3 không" không phải là hiện tượng chỉ có ở VN. Theo các báo cáo của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), tỷ lệ thanh niên từ 15 - 24 tuổi rơi vào trạng thái không việc làm, không học tập, không đào tạo (not in education, employment, or training - NEET) trung bình của toàn thế giới là 20,4% (năm 2024). Trong khi đó, tại VN, ngoại trừ giai đoạn đại dịch Covid-19 (2020 - 2022), tỷ lệ thanh niên "3 không" duy trì ở mức 10 - 11% mỗi năm. Mức này cũng thấp hơn nhiều so với nhiều quốc gia Đông Á và khu vực Đông Nam Á, chẳng hạn Thái Lan là 12,4%; Indonesia 21,4%; Lào 38,8%, Philippines 12,4%...

Ở VN, việc thanh niên rơi vào trạng thái "3 không" cũng hoàn toàn khác với trào lưu "nằm thẳng, mặc kệ" - một cách phản ứng với áp lực công việc và cuộc sống của thanh niên tại một số nước Đông Á. Theo Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội Tạ Văn Hạ, đại đa số người trẻ VN đều có khát vọng cống hiến và làm việc; số thiếu ý chí phấn đấu, không muốn lao động, học tập chỉ là cá biệt.

Đào tạo gắn với nhu cầu thị trường, kết nối hiệu quả doanh nghiệp và người lao động là biện pháp cấp thiếtgiải quyết tình trạng thanh niên “3 không”, tránh lãng phí dân số vàng

ẢNH: THU HẰNG

Vì sao mỗi năm vẫn có nhiều thanh niên bị đẩy vào vòng xoáy "3 không"? Theo ông Tạ Văn Hạ, con số 1,4 - 1,6 triệu thanh niên "3 không" là chỉ báo cho thấy sự lệch pha giữa hệ thống giáo dục, đào tạo với nhu cầu của thị trường lao động. Doanh nghiệp (DN) thiếu lao động có kỹ năng, trong khi một bộ phận thanh niên lại chưa được trang bị đúng năng lực mà thị trường cần. "Trong nhiều năm qua, chúng ta đang đào tạo lệch, không gắn với thị trường, thiếu tính dự báo. Đào tạo chỉ biết để đào tạo thôi, dẫn đến vừa thừa lại vừa thiếu", ông Hạ nhấn mạnh.

Cùng đó, vị đại biểu Quốc hội cho rằng một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến tình trạng thanh niên "3 không" tại VN có xu hướng tăng là do bối cảnh chuyển đổi số, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo (AI) đã loại bỏ nhiều công việc giản đơn. Trong khi đó, chính sách hỗ trợ chuyển tiếp và định hướng nghề nghiệp lại chưa đạt hiệu quả, đặc biệt là khu vực nông thôn.

Lãng phí dân số vàng

Dù có nhiều lý do khác nhau, song các chuyên gia cùng có chung nhận định, tình trạng thanh niên "3 không" nếu không được giải quyết sẽ gây áp lực rất lớn đến KT-XH VN trong thập niên phát triển sắp tới.

PGS-TS Phạm Mạnh Hà, Giảng viên cao cấp, ĐH Bách khoa Hà Nội, phân tích tình trạng thanh niên thất nghiệp hay không tham gia học tập còn kéo theo những thay đổi đáng lo ngại trong tâm lý và hành vi của người trẻ. Khi chi phí sinh hoạt, nhà ở ngày càng tăng, nhiều thanh niên có xu hướng trì hoãn hoặc từ bỏ kế hoạch kết hôn, sinh con vì không nhìn thấy khả năng xây dựng cuộc sống ổn định. "Khi tương lai trở nên mờ mịt, họ mất đi động lực cố gắng và chuyển sang lối sống mặc kệ, tới đâu hay tới đó vì cho rằng nỗ lực cũng không thể thay đổi cuộc sống", ông Hà phân tích.

Trong khi đó, Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội Quốc hội Tạ Văn Hạ cho rằng khi thanh niên không có việc làm ổn định sẽ làm tăng gánh nặng kinh tế cho cha mẹ và người thân. Về lâu dài, việc không tham gia bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế cũng đồng nghĩa với thiếu "tấm đệm" an sinh, làm gia tăng rủi ro khi ốm đau, tai nạn hoặc khi về già.

Quan trọng hơn, khi đất nước đang ở trong thời kỳ dân số vàng, tình trạng nói trên là sự thất thoát lớn nguồn nhân lực cho sự phát triển của xã hội. Theo PGS-TS Phạm Mạnh Hà, trong 5 - 10 năm tới, tình trạng thiếu lao động có thể trở nên rõ nét hơn nếu không có giải pháp đủ mạnh để đưa người trẻ trở lại thị trường lao động. Xa hơn, khi một thế hệ bước qua tuổi lao động mà không có lực lượng kế cận đủ lớn, VN có thể đối mặt nguy cơ thiếu hụt nhân lực trên diện rộng, ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Ông Hà cũng cảnh báo nếu số lượng thanh niên "3 không" tiếp tục gia tăng, hệ lụy sẽ tác động trực tiếp đến nền kinh tế và sự phát triển của đất nước. "VN đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh. Trong khi đó, lực lượng thanh niên - nguồn bổ sung chủ yếu cho thị trường lao động - lại có dấu hiệu giảm động lực học tập, làm việc và lập gia đình. Nếu giới trẻ mất đi động lực phát triển và không đóng góp cho lực lượng lao động thì sẽ ảnh hưởng rất lớn đến nguồn nhân lực và sự phát triển lâu dài của đất nước", ông Hà phân tích.

Đào tạo gắn với nhu cầu thị trường

Tại buổi làm việc với ngành nội vụ về lao động, việc làm và đào tạo nguồn nhân lực trong giai đoạn phát triển mới hồi tháng 7 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đề cập tình trạng thanh niên ra trường không có việc làm, rất khó khăn cho cuộc sống về lâu dài. Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, tình trạng thanh niên thất nghiệp, nhàn rỗi, tụ tập hàng quán vỉa hè là lực cản cho sự phát triển của xã hội. "Làm sao tổ chức được họ có việc làm, tạo ra sản phẩm cho xã hội thì xã hội mới phát triển được", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh.

Trong giải pháp đổi mới đào tạo nguồn nhân lực, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu phải thay đổi từ tư duy bằng cấp sang nghề nghiệp; từ đào tạo theo khả năng sẵn có sang đào tạo theo đơn đặt hàng, theo chuẩn kỹ năng và theo kết quả đầu ra. Theo đó, sẽ chuyển dần bố trí ngân sách đào tạo theo số lớp, số người học, số chứng chỉ sang căn cứ theo tỷ lệ có việc làm, mức lương sau đào tạo, mức độ hài lòng của DN.

Theo các chuyên gia, việc đổi mới đào tạo nguồn nhân lực, chuyển mạnh từ tư duy đào tạo theo khả năng của cơ sở đào tạo sang đào tạo theo nhu cầu của thị trường lao động, lấy chất lượng việc làm và khả năng có việc làm của người học làm thước đo hiệu quả, là giải pháp cốt lõi để giải quyết tình trạng thanh niên "3 không". Vấn đề là việc thực hiện chủ trương đổi mới này cần triệt để, hiệu quả.

TS Bùi Sỹ Lợi, nguyên Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội, cho rằng cơ quan quản lý cần đóng vai trò "nhạc trưởng" trong kết nối cung - cầu lao động, dự báo nhu cầu nhân lực và định hướng hệ thống giáo dục, đào tạo theo yêu cầu của nền kinh tế. Cùng đó, cơ quan quản lý cần cập nhật thường xuyên thông tin dự báo thị trường lao động để các cơ sở đào tạo điều chỉnh quy mô, ngành nghề tuyển sinh, đồng thời giúp học sinh, sinh viên lựa chọn nghề nghiệp phù hợp. Công tác hướng nghiệp cũng cần được đẩy mạnh từ bậc phổ thông, giúp người trẻ hiểu rõ nhu cầu thị trường thay vì chạy theo những ngành học "hot" hoặc tâm lý đám đông…

Từ phía ngược lại, DN cũng cần tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong kết luận về vấn đề này đã yêu cầu đặt DN vào vị trí trung tâm của mối liên kết "Nhà nước - nhà trường - DN": không chỉ tiếp nhận lao động đã qua đào tạo, mà phải "tham gia xây dựng chương trình, tiếp nhận thực tập sinh, đào tạo tại chỗ, đánh giá kỹ năng và cam kết tuyển dụng". Để thực hiện định hướng này, ông Lê Quang Trung, nguyên Phó cục trưởng phụ trách Cục Việc làm (Bộ LĐ-TB-XH, nay là Bộ Nội vụ), đề xuất mô hình "3 cùng" của DN và cơ sở đào tạo. "DN và cơ sở đào tạo phải cùng tuyển sinh, cùng đào tạo và cùng sử dụng lao động sau đào tạo. Khi người học nhìn thấy rõ cơ hội việc làm thì họ sẽ yên tâm lựa chọn học nghề và nâng cao kỹ năng", ông Trung nêu.

Trong khi đó, PGS-TS Phạm Mạnh Hà cho rằng giải quyết tình trạng thanh niên "3 không" không chỉ là tạo thêm việc làm mà quan trọng hơn là giúp người trẻ lấy lại niềm tin vào tương lai. Chỉ khi nhìn thấy cơ hội phát triển và cảm nhận được giá trị của sự nỗ lực, họ mới sẵn sàng quay trở lại học tập, làm việc và đóng góp cho xã hội. Ông Hà cũng gợi mở kinh nghiệm của Đức, nơi cơ quan an sinh xã hội chủ động tiếp cận người thất nghiệp để đánh giá và hỗ trợ đào tạo thay vì chờ họ tìm đến. Đây là điều mà ông tin VN hoàn toàn có thể làm được nhờ dữ liệu dân cư và định danh điện tử sẵn có.

Còn ông Ngô Xuân Liễu, Giám đốc Trung tâm Quốc gia về dịch vụ việc làm, Cục Việc làm (Bộ Nội vụ), phân tích bên cạnh chính sách của nhà nước, việc phối hợp giữa cơ quan quản lý, DN và tổ chức đoàn thể đóng vai trò rất quan trọng. Trong đó, hệ thống Đoàn Thanh niên với mạng lưới tới cấp xã có nhiều lợi thế trong việc tiếp cận, nắm bắt hoàn cảnh của từng nhóm thanh niên để triển khai các chương trình hỗ trợ phù hợp. Theo ông, không thể áp một giải pháp chung cho tất cả mà phải đánh giá, phân loại đúng từng nhóm đối tượng. "Thay vì một chính sách áp dụng cho tất cả, mỗi nhóm thanh niên cần được hỗ trợ theo đúng nhu cầu, khả năng và rào cản mà họ đang gặp phải", ông Liễu nêu quan điểm.