Lý do văn học kỳ ảo được ưa chuộng

Nhà văn Francis Spufford cho rằng văn chương kỳ ảo được đón nhận vì thay con người bộc lộ phần hoang dã vốn bị thế giới duy lý lu mờ.

Tháng 2, trang Guardian đăng một bài phân tích về sức hút của thể loại văn học kỳ ảo (fantasy) của nhà văn Anh Francis Spufford, 62 tuổi, dịp ông ra mắt tiểu thuyết mới - Nonsuch. Là người chuyên viết và say mê các cốt truyện hư ảo, Spufford cho rằng thể loại này phản ánh phần hoang dã và các giấc mơ phi phàm trong mỗi con người - thứ đã bị đời thường che khuất. Đồng thời, ông chỉ ra nghịch lý khi văn chương kỳ bí lại là một kiểu hiện thực, diễn tả trung thực những điều bình thường con người đang trải qua dưới vỏ bọc huyền ảo.

Dưới đây là nguyên văn bài viết của ông:

Văn học kỳ ảo không cần chúng ta bảo vệ. Bởi lẽ, đây là một trong những loại hình văn hóa vĩ đại hiện nay, có sức lan tỏa và phổ biến mọi nơi. Thậm chí, có thể đây là hình thức viết thống trị văn đàn ngày nay, phù hợp câu nói đùa của người bán sách rằng ngành xuất bản đang chia thành hai nhóm: A - lãng mạn kỳ ảo (romantasy) và B - các thể loại khác.

Nhưng có lẽ cần giải thích đôi chút cho những người không hiểu sự thú vị của dòng văn này - những người vẫn xem nó như cơn thỏa mãn ước vọng, hoặc là một loại hình thấp kém bị văn học hư cấu (literary fiction) coi thường hoặc chấp nhận dung thứ theo một cách khó hiểu. Là một nhà văn viết truyện giả tưởng đã mượn và say mê các mô típ huyền ảo bao năm nay, giờ đây tôi tiếp tục cho ra đời một tác phẩm kỳ ảo khác và chẳng còn xấu hổ nữa. Tôi đã đọc và yêu văn học kỳ ảo cả đời. Với tôi, những cây bút sáng tạo xuất sắc trong loại hình này xứng đáng ngang hàng các bậc thầy của bất kỳ thể loại khác. Tuy nhiên, tôi vẫn cảm thấy có một nỗi băn khoăn mơ hồ rằng mình phải giải thích lý do viết truyện fantasy. Rằng tôi phải có cái cớ để làm viết về mấy con rồng, không quan trọng chúng phổ biến như thế nào về mặt văn hóa.

Bìa một ấn bản tiếng Anh của quyển "The Hobbit" - tiền truyện của bộ ba tiểu thuyết "Chúa tể những chiếc nhẫn". Ảnh: Del Rey

Những gì tôi sắp nói có lẽ không cần thiết đối với ai yêu loại truyện này. Ta cứ mặc định niềm vui nó mang lại, xem nó như hình thức văn chương vừa có những tác phẩm chắc tay và xuất sắc, vừa có vài quyển với chất lượng như "món đồ nhựa xốp ép khuôn" - rồi hẵng bàn đến chi tiết. Mô típ xuyên không hay sử thi? Lấy bối cảnh đô thị hay xoay quanh các lề thói? Lãng mạn hay u ám? Ấm áp hay kinh dị? Và rồi, gu thẩm mỹ của bạn nằm trong dòng dõi nào? Là một phần thuộc gia tộc phân nhánh vô hạn của Tolkien (trong Chúa tể những chiếc nhẫn), hay dòng tộc nữ quyền bắt nguồn từ sáng tác của Ursula K. Le Guin mới quan trọng? Bạn có hứng thú với ý tưởng giải phóng thuộc địa trong sách của NK Jemisin, sự thân thiện với cộng đồng LGBTQ+ của Katherine Addison, lịch sử được phối lại của Guy Gavriel Kay, chủ nghĩa siêu thực của Jeff VanderMeer, ngòi bút châm biếm chính trị của China Miéville hay tính gothic đồng bóng (queered gothic) của Tamsyn Muir. Với chủ đề nào, chúng ta đều có một cuộc đối thoại đang chờ đợi, một góc nào đó đang chờ ta đến để vui vẻ chuyện trò.

Nhưng với người khác, đây là lời biện hộ cho văn học kỳ ảo từ đầu. Trước hết, loại hình này trung thực với trải nghiệm tâm thức của con người. Cụ thể, nó trung thực với phần hoang dã trong ta - thứ mà thế giới ban ngày đầy tính hợp lý, đồng thuận và chừng mực không dễ bộc lộ, nhưng ai cũng cảm thấy. Trẻ em và thanh thiếu niên cảm nhận điều này một cách sâu sắc vì chịu những xung đột giữa việc sống lệ thuộc và cách chúng cảm nhận tầm vóc lớn lao của mình - thứ sức mạnh mờ nhạt mà chúng lờ mờ nhận ra trong mình. Hơn nữa, cách cái ác của thế giới hiện lên quá lớn và mới mẻ trong mắt trẻ, khiến chúng cảm thấy rồng và quái vật trở nên tự nhiên. Nhưng điều này cũng đúng với mọi người ở mọi độ tuổi, theo nhiều cách khác nhau. Nói như nhà triết học Charles Taylor, chúng ta sống trong sự ràng buộc và sự bảo vệ của "cái tôi được bọc đệm (the buffered self)". Chúng ta xem cõi trần là một nơi thiếu vắng huyền ảo; cho rằng có một ranh giới an toàn giữa nội tâm và tất cả thứ khác, không để ma quỷ, yêu ma, thần tiên, ảo ảnh, linh hồn và những thế lực thiện lành, xấu xa vượt qua.

Điều này giữ ta an toàn, nhưng cũng cắt đứt và giảm bớt tính ngông, trí tưởng tượng. Nó khiến ta khao khát một cách rối rắm cái phép màu bị chính nó gạt bỏ, làm ta mong muốn phép thuật đôi lúc được phép trào dâng.

Tiểu thuyết gia Francis Spufford là giáo sư ngành viết sáng tạo của trường Goldsmiths thuộc Đại học London, có tác phẩm lọt vào danh sách đề cử dài của giải Booker. Ảnh: The Observer

Hoặc có lẽ đó là vấn đề nghiêng về nhu cầu hơn mong muốn. Một thế giới hoàn toàn không có phép màu - không có gì ngoài các quá trình vật lý có thể mô tả tất cả mà chẳng cần phép ẩn dụ, ngay cả ý thức chỉ là một vấn đề vật chất đang chờ xử lý - có thể là chốn cằn cõi. Nó khiến trái tim và khối óc lâm vào tình cảnh thiếu thốn. Đây là điểm nhà văn Philip Pullman đã viết trong The Rose Field - tập cuối của bộ tiểu thuyết The Book of Dust (tại Việt Nam tuyển tập mang tên Bụi Kí), nơi ông để nhân vật Lyra suy nghĩ về nhu cầu của con người xoay quanh những thứ ta không thể chứng minh, nhưng sẽ nghẹt thở nếu thiếu. Trên hết là trí tưởng tượng. Ông viết: "Có lẽ trí tưởng tượng là một loại gió thổi qua mọi thế giới... Nó cho ta thấy những điều chân thực". Với Pullman, hiển nhiên kẻ thù của trí tưởng tượng là giáo điều tôn giáo hơn cả chủ nghĩa khoa học hẹp hòi - nhưng có rất nhiều cách khác nhau để tìm ra điều gì đang làm tê liệt thế giới hiện đại, cũng như những cách đặt tên cho cơn gió vô định thổi qua mọi cõi, cho ta thấy muôn điều chân thực.

Dẫu vậy, có nhiều thứ chúng ta gạt khỏi thế giới bằng cách xóa bỏ phép thuật và không thực sự muốn chúng trở lại. Ít nhất, ta không thực sự muốn chúng quay lại. Có một câu chuyện thú vị về nguồn gốc thể loại kỳ ảo - bạn có thể thấy nó được phân tích một cách xuất sắc, tinh tế trong quyển sách gần đây của tiểu thuyết gia Adam Roberts - Fantasy: A Short History (Lược sử văn học kỳ ảo). Trong đó, loại văn chương này hoạt động như "sự trở lại có tính kiểm soát của những điều bị kiềm nén". Kiểu ám ảnh một phần. Với những vị vua và các cuộc chinh phạt, với những người được chọn và các trận chiến quyền năng giữa đất trời, nó mang lại tất cả thứ ta thiếu trong thế giới của khoa học, hợp đồng, công việc và sự đều đặn nhưng ta không muốn chúng quay về hoàn toàn. Roberts xác định Thế chiến thứ nhất là bước ngoặt mang đến cho thế hệ trai trẻ như Tolkien, CS Lewis (nhà văn Biên niên sử Narnia) một trải nghiệm về thời hiện đại tàn bạo, lạnh lùng như máy móc; nuôi dưỡng trong họ khát vọng về một nền văn học có các câu chuyện thần thoại cổ xưa - không gian cho ý chí cá nhân - trở lại, được kể dưới hình hài tác phẩm tân thời. Chúng ta thích mơ mộng có cơ bắp cuồn cuộn như Conan (nhân vật trong loạt truyện Conan the Barbarian của nhà văn Mỹ Robert E. Howard) trong khi cuộc sống văn phòng biến ta thành kẻ yếu đuối; chúng ta thích nghĩ bản thân là "Người được chọn" độc nhất vô nhị và đáng chú ý dù ngoài đời chỉ là một điểm ảnh trong đám đông. Nhưng khi có các giấc mơ ấy, chúng ta lại muốn bỏ qua chúng một cách an toàn, hơn là cố đương đầu với thế giới có mấy ông vua vô trách nhiệm và những kẻ man rợ không có khả năng kiểm soát bản thân lại định hình số phận của ta. Với lập luận này, chúng ta đóng gói những điều kỳ ảo vào bộ ba tác phẩm có hồi kết và những quyển truyện có trang cuối cùng.

Nhưng còn một câu chuyện khác về truyện kỳ ảo cần được kể. Trong này, dòng văn học đó không chỉ là những quyển sách huyền diệu thể hiện những thôi thúc, hay một nỗi hoài niệm có tổ chức về một thế giới lãng mạn hơn. Nó tồn tại (nghịch lý thay) vì là một kiểu hiện thực cần thiết, xuất hiện để phản hồi những đặc điểm của thế giới đương đại mà chúng ta không thể chú ý, hoặc kể lại bằng cách khác. Tôi nghĩ ngoài việc thể hiện nỗi thất vọng của con người về một thế giới đã thiếu vẻ nhiệm màu, văn học kỳ ảo là phương tiện tốt nhất để nắm bắt cách nhân gian vẫn còn giữ vẻ huyền bí bất chấp mọi nỗ lực "bọc đệm" của chúng ta. Tôi đọc và viết truyện kỳ ảo vì đó là thể loại thấy trải nghiệm của con người luôn có sự phi phàm. Nó hiểu chúng ta là sinh vật tuyệt vọng sống bằng lối ẩn dụ, tìm ý nghĩa sống bằng cách kết nối những khuôn mẫu tương đồng chẳng khác các câu thần chú. Nó hiểu có các cuộc đấu tranh đầy rủi ro, và cái thiện và ác ở dạng thuần khiết nhất thực chất xoay quanh muôn vàn lựa chọn của con người. Văn chương kỳ ảo hiểu việc dấn thân vào thứ tình yêu rủi ro là vượt khỏi vùng an toàn, tiến vào các vùng đất xa lạ trên các hành trình vừa nguy hiểm vừa tuyệt vời.

Trịnh Lâm (theo Guardian)