Một bài thi khác

Hơn 320 thí sinh Tuyên Quang đã thi lại tốt nghiệp, sau khi kết quả trước đó bị hủy vì những sai phạm nghiêm trọng trong khâu tổ chức.

Kỳ thi trả lời câu hỏi trước mắt: làm sao để hàng trăm học sinh, trong đó có thể có những em không nhận bất kỳ sự trợ giúp nào, không lỡ cơ hội dự tuyển đại học năm nay. Nhưng nó lại đặt ra nhiều câu hỏi khác. Bảo vệ học sinh không gian lận là công bằng. Không để người gian lận hưởng lợi cũng là công bằng.

Nhưng một khi tính toàn vẹn của kỳ thi đã bị phá vỡ, rất khó tìm được giải pháp có thể đưa tất cả trở lại cùng một vạch xuất phát. Vì vậy, có một câu hỏi lớn hơn: vì sao một kỳ thi lại có thể đi đến tình trạng ấy?

Đây không phải lần đầu tiên một kỳ thi quan trọng ở Việt Nam bị phá vỡ bởi chính những người có trách nhiệm bảo vệ nó.

Năm 2012, tại Hội đồng thi THPT dân lập Đồi Ngô, Bắc Giang, video cho thấy thí sinh trao đổi bài, và đáp án được đưa vào phòng ngay trước mặt giám thị. Năm 2018, tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình, hàng trăm bài thi bị can thiệp kết quả. Nhiều người có trách nhiệm sau đó bị khởi tố. Đến năm 2021, vấn đề xuất hiện ở một lớp bảo vệ khác. Hai người được phân công xây dựng ngân hàng câu hỏi đã lợi dụng quyền tiếp cận của mình, tác động vào nguồn câu hỏi, rồi sử dụng những câu hỏi đó ôn luyện cho một nhóm học sinh.

Ba vụ việc đặt cạnh nhau cho thấy một điều đáng suy nghĩ: ba lớp bảo vệ cốt yếu - ra đề, coi thi và đánh giá kết quả - đều từng bị phá vỡ từ bên trong.

Tại Tuyên Quang năm nay, chính người coi thi lại nhắc bài cho học sinh.

Khi người ngoài tìm cách vượt qua một hàng rào, phản ứng tự nhiên là làm rào cao hơn. Nhưng khi người canh gác tự mở cổng, tầm quan trọng của một lớp bảo vệ khác trở nên rõ ràng hơn: sự liêm chính của người được giao giữ cổng.

Liêm chính được nói đến như một phẩm chất đạo đức. Người liêm chính không gian dối, không làm điều sai ngay cả khi không ai nhìn thấy. Nhưng không chỉ là một đức tính, liêm chính còn là điều kiện để một xã hội vận hành.

Khi gửi một lá thư, chúng ta không đi theo người đưa thư để bảo đảm họ không bóc thư ra đọc. Khi một thân chủ tiết lộ cho luật sư những thông tin riêng tư, họ không thể đứng bên cạnh luật sư mỗi ngày để bảo đảm những thông tin ấy không bị tiết lộ. Khi gửi tiền vào ngân hàng, khách hàng cũng không thể tự mình giám sát từng nhân viên có khả năng tiếp cận tài khoản.

Kỳ thi cũng vậy. Không cơ quan giám sát nào có thể hiện diện trong từng phút của kỳ thi. Cuối cùng, hệ thống vẫn phải dựa vào niềm tin rằng người ra đề không làm lộ đề, người coi thi không chỉ bài, người chấm thi không sửa điểm và thí sinh không nhận lợi thế không chính đáng.

Nhưng sự liêm chính không chỉ được đặt ra đối với người giữ cổng.

Lập luận rằng một người 17-18 tuổi đã có khả năng nhận thức đúng sai về gian lận rõ ràng là có sức nặng. Nhưng nếu kỳ vọng một học sinh 18 tuổi đủ bản lĩnh từ chối một lời giải được chính giáo viên đưa cho, thì cũng cần hỏi: 12 năm trước đó, chúng ta đã chuẩn bị cho em điều gì để có thể đưa ra lựa chọn ấy?

Giáo viên chấp nhận kết quả thấp hơn thay vì cho phép học sinh vi phạm quy tắc; nhà trường chấp nhận mất thành tích thay vì che giấu sai phạm; người lớn từ chối hợp lý hóa một kết quả đạt được bằng phương thức không chính đáng... Đó là cách trẻ học về sự liêm chính, không phải qua lời nói mà qua những lựa chọn của người lớn.

Đó là lý do câu hỏi quan trọng nhất của vụ Tuyên Quang không phải liệu những học sinh 17-18 tuổi có biết gian lận là sai hay không. Các em có thể biết. Nhưng biết là một chuyện, có khả năng từ chối điều đó lại là chuyện khác.

Vì vậy, câu hỏi khó hơn là: điều gì khiến một người vẫn lựa chọn làm đúng khi làm sai đem lại lợi ích rất cụ thể?

Sau những vụ gian lận, phản ứng tất yếu là siết quy chế, tăng giám sát và xử lý vi phạm. Những biện pháp ấy cần thiết. Nhưng việc các lớp bảo vệ khác nhau của kỳ thi đều từng bị đứt gãy từ bên trong cho thấy giới hạn của cách tiếp cận chỉ dựa vào kiểm soát.

Kiểm soát không thể bao phủ mọi tình huống. Phần còn lại phải dựa vào sự liêm chính.

Giáo dục có vị trí đặc biệt trong câu chuyện này. Học sinh hôm nay sẽ là bác sĩ, luật sư, giáo viên, công chức, kỹ sư, nhà nghiên cứu, nhân viên ngân hàng ngày mai. Sẽ có những lúc họ nắm trong tay một quyền hạn, một thông tin hoặc một cơ hội mà không ai có thể giám sát hoàn toàn. Nếu khi ấy điều duy nhất ngăn họ vượt qua ranh giới là khả năng bị phát hiện, thì hệ thống đã rơi vào trạng thái rất mong manh.

Kỳ thi lại ở Tuyên Quang rồi sẽ có kết quả. Các em sẽ tiếp tục mùa tuyển sinh. Những người có sai phạm sẽ được xử lý theo pháp luật. Nhưng sự việc đặt ra một bài thi khác lâu dài hơn cho giáo dục.

Làm thế nào để các em lớn lên trong một môi trường - nơi người lớn thực sự bảo vệ những nguyên tắc mà họ dạy trẻ tuân theo.

Với bài thi này, người làm bài không phải là học sinh.

Trần Thị Quang Hồng