Não kiệt sức từ thói quen 'hễ rảnh tay là lướt điện thoại'

Mỗi ngày mở điện thoại hàng chục lần vào những khoảng trống 5-10 giây lúc chờ thang máy hay dừng đèn đỏ, Minh mất dần khả năng tập trung sâu và liên tục mắc lỗi trong công việc.

Màn hình máy tính hiện thông báo "đang xử lý dữ liệu", khoảng chờ kéo dài chừng 7 giây. Theo thói quen, Minh, 29 tuổi, chuyên viên phân tích dữ liệu tại TP HCM, rút điện thoại khỏi túi quần, quét ngón tay qua nhóm chat, lướt xem một đoạn video ngắn rồi đặt máy xuống đúng lúc dữ liệu tải xong.

Minh không nhớ nổi nội dung đoạn video vừa xem. Nhưng suốt 15 phút sau đó, mắt anh nhìn vào bảng tính mà đầu óc không thể khớp các dòng lệnh. "Tôi đọc đi đọc lại một thuật toán quen thuộc mà không hiểu mình đang làm gì. Cảm giác như tâm trí bị kẹt lại ở một nơi khác", Minh nói.

Tình trạng này lặp lại mỗi khi anh đứng đợi thang máy lên tầng 12 hay đứng chờ máy pha cà phê rót đầy cốc. Nghĩ vài giây mở máy là "tiết kiệm thời gian chết", song sau nửa năm, Minh nhận thấy số lỗi logic trong các bản báo cáo gửi cấp trên xuất hiện nhiều hơn. Đến cuối ngày, anh rơi vào trạng thái mệt mỏi dù khối lượng công việc không biến động.

Nhiều người có thói quen lập tức cầm điện thoại khi rảnh rỗi. Ảnh minh họa: Trọng Đạt

Theo báo cáo hành vi người dùng kỹ thuật số do DataReportal công bố, người dùng Internet tại Việt Nam trong độ tuổi lao động dành trung bình hơn 6 tiếng mỗi ngày cho không gian mạng, trong đó phần lớn thời gian phân mảnh vào các thiết bị di động. Khảo sát của Đại học California, Irvine (Mỹ) chỉ ra rằng một nhân viên văn phòng bị phân tâm hoặc tự ngắt mạch làm việc trung bình cứ mỗi 3 phút một lần và cần tới hơn 23 phút để quay lại trạng thái tập trung ban đầu.

Hiện tượng Minh gặp phải được giáo sư Sophie Leroy (Đại học Washington) định nghĩa trong nghiên cứu tâm lý học nhận thức là "cặn chú ý" (attention residue). Khi một người chuyển đổi nhanh giữa hai tác vụ, từ công việc sang việc đọc một tin nhắn hay xem video, não bộ không lập tức chuyển hướng hoàn toàn. Một phần năng lực nhận thức vẫn tiếp tục xử lý thông tin dang dở từ chiếc điện thoại, khiến hiệu suất xử lý công việc chính suy giảm.

Ông Vương Nguyễn Toàn Thiện, Thạc sĩ tâm lý lâm sàng, Giám đốc chuyên môn Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos, cho biết việc lập tức mở điện thoại khi rảnh rỗi vừa là phản xạ có điều kiện, vừa xuất phát từ nhu cầu tìm kiếm kích thích của hệ thần kinh.

"Mỗi lần mở màn hình, chúng ta không biết trước mình sẽ nhận được tin nhắn, một hình ảnh thú vị hay thông tin gì. Sự bất định này kích hoạt não tiết ra dopamine. Thực chất con người không nghiện thiết bị, mà nghiện cảm giác mong chờ điều mới mẻ", ông Thiện nói.

Theo chuyên gia, não bộ cần những khoảng nghỉ ngắn để tái sắp xếp thông tin và duy trì năng lượng xử lý. Trước đây, vài chục giây chờ đèn đỏ, đợi thang máy hay xếp hàng là khoảng đệm để tâm trí thả lỏng hoặc quan sát không gian sống. Khi smartphone lấp kín các khoảng trống này, não bị ép làm việc liên tục.

"Nếu chỉ quen tiếp nhận kích thích dồn dập sau mỗi vài giây, não bộ sẽ mất dần sức bền khi phải xử lý các văn bản dài hay nhiệm vụ phức tạp. Điều này giống như một người chỉ quen chạy nước rút vài chục mét thì không thể hoàn thành cự ly marathon", ông Thiện phân tích, thêm rằng tình trạng này còn làm suy giảm sự kiên nhẫn trong đời sống, khiến nhiều người có xu hướng ngắt lời người khác hoặc bồn chồn trong các cuộc họp.

Ở mức độ hành vi, sự phụ thuộc vào màn hình trong lúc di chuyển còn tạo ra rủi ro tai nạn. Hoàng, 25 tuổi, nhân viên kinh doanh tại Tây Ninh, từng suýt đối đầu với xe tải tại một ngã tư vì mải bấm điện thoại lúc dừng đèn đỏ.

"Nghe tiếng còi giục phía sau, tôi giật mình vặn ga chạy thẳng dù luồng xe cắt ngang chưa dứt. Sau cú phanh cháy đường đó, tôi mới nhận ra mình đã mất hoàn toàn phản xạ quan sát xung quanh", Hoàng nói.

Để khắc phục hội chứng phân mảnh chú ý, ông Thiện khuyến nghị người dùng không nhất thiết phải ngắt kết nối thiết bị cực đoan, mà nên bắt đầu bằng việc thiết lập lại các khoảng dừng ngắn.

Cụ thể, người dùng có thể tập để tay thả lỏng, quan sát xung quanh trong 20-30 giây chờ thang máy; chỉ mở điện thoại sau khi thức dậy ít nhất 10-15 phút; hoặc đặt câu hỏi bản thân có thực sự cần xử lý thông tin hay chỉ đang né tránh cảm giác buồn chán trước khi gạt mở màn hình.

"Không phải mọi khoảng trống đều cần được lấp đầy. Những ý tưởng sáng suốt thường xuất hiện khi tâm trí có không gian tĩnh lặng", ông Thiện nói.

Sau sự cố báo cáo sai số liệu, Minh bắt đầu tập úp màn hình điện thoại xuống bàn làm việc. Lần đầu nhìn thanh xử lý dữ liệu chạy trong 7 giây mà không chạm vào máy, ngón tay anh gõ liên tục lên mặt bàn vì sốt ruột. Đến ngày thứ 4, Minh nhìn qua khung cửa sổ văn phòng, thấy luồng xe bên dưới di chuyển chậm chạp trong cơn mưa chiều, trước khi màn hình máy tính báo hoàn thành tác vụ.

Mỹ Ý