Người hồi sinh những cánh buồm trên vịnh Hạ Long

Quảng Ninh77 tuổi, nghệ nhân Lê Đức Chắn miệt mài gò buồm, dựng lái, hồi sinh cánh buồm ba vách cánh dơi trên vịnh Hạ Long sau nhiều thập kỷ bị quên lãng.

Với người dân vùng biển Quảng Ninh, hình ảnh cánh buồm nâu là một phần ký ức sâu đậm. Còn với ông Chắn, đó là cuộc đời, là món nợ với tổ tiên mà ông đã dành hơn nửa thế kỷ để gìn giữ.

Cánh buồm đi ngược gió trời

Ông Chắn ngồi trong xưởng đóng tàu vươn mình ra mặt sông Chanh, đôi mắt nheo lại theo từng đường cưa của những người thợ trẻ. Dòng họ Lê Đức của ông ở làng Cống Mương, phường Phong Hải (thị xã Quảng Yên cũ) gắn bó với xưởng tàu này suốt 17 đời.

Từ khi còn là cậu bé 10 tuổi, trong khi bạn bè cùng lứa mải mê với những trò chơi trên bãi bồi, ông Chắn đã làm quen với gỗ sến, gỗ táu, với nhịp búa đinh chát chúa và được cha ông truyền thụ kỹ thuật đóng thuyền buồm ba vách. Đến năm 2022, ông Chắn được công nhận là Nghệ nhân nhân dân, sở hữu và truyền dạy tri thức dân gian về nghề đóng thuyền vỏ gỗ buồm cánh dơi chạy ngược nước, ngược gió.

Theo ông, đây là kỳ quan về kỹ thuật hàng hải cổ xưa với điểm độc đáo nhất là khả năng chạy ngược gió. "Thuyền thường thì gió chiều nào che chiều nấy, nhưng thuyền ba vách của cha ông mình lại biết mượn gió để đi ngược lại", ông Chắn vừa nói vừa dùng đôi bàn tay thô ráp mô phỏng tư thế cánh buồm.

Khi chạy xuôi gió, người lái điều chỉnh các sợi dây lèo, giúp buồm xòe ra hai bên như cánh tiên, tạo thành hình dạng đối xứng, giúp tận dụng sức gió tối đa. Nhưng khi gặp gió ngược, người thợ phải gò sát dây lèo buồm sau vào mạn thuyền cho buồm căng lên, hơi chéo góc so với cánh buồm trước đang được thả trùng. Gió đập vào cánh buồm căng phía sau, bật ngược lại đập vào cánh buồm trước, tạo ra lực đẩy đưa con thuyền lướt tới theo hình chữ chi. "Đó là một sự tính toán vật lý chuẩn xác được đúc kết từ thực tiễn của cha ông", nghệ nhân nói.

Thuyền thường được ghép bằng ba ván gỗ lớn thành đáy và hai bên mạn, mang lại kết cấu chắc chắn, cân bằng và ổn định. Gỗ đóng thuyền thường là săng lẻ, táu hoặc lim.

Thuyền ba vách cánh dơi do nghệ nhân Lê Đức Chắn chế tạo trên vịnh Hạ Long, tháng 2/2026. Ảnh: Lê Tân.

Những năm 1990, khi cửa khẩu mở rộng, máy móc hiện đại tràn về, những tiếng nổ tạch tạch của động cơ diesel đã thay thế gần như tuyệt đối tiếng gió reo trên cánh buồm. Sau đó, chính sách phát triển đội tàu trên vịnh Hạ Long cũng khiến những cánh buồm ba vách dần đi vào dĩ vãng. "Lúc đó, người ta bảo tôi hâm khi cứ giữ mấy cái khung gỗ cũ kỹ", ông Chắn nhớ lại.

Để tồn tại, ông Chắn chuyển sang đóng tàu động cơ, rồi từ tàu gỗ chuyển hẳn sang tàu sắt, tàu composit. Xưởng của gia đình ông vươn mình mạnh mẽ, trở thành một trong những cơ sở uy tín ở vùng đảo Hà Nam. Tất nhiên, dù đã có những đơn hàng tàu sắt hàng tỷ đồng, ông Chắn vẫn dành một góc nhỏ trong tâm tưởng cho tàu gỗ, cánh buồm cánh dơi.

Những lúc rảnh rỗi, ông lại ngồi đục đẽo những mô hình thuyền ba vách thu nhỏ. Ông đưa chúng vào tủ kính, bán cho khách du lịch như một món quà lưu niệm. Mỗi mô hình được phóng tác đúng tỷ lệ từ bản thiết kế gốc của cha ông, như một cách để ông lưu giữ di sản, đợi ngày nó hồi sinh.

Hồi sinh

Dịp Tết Bính Ngọ 2026, ước nguyện của nghệ nhân già đã thành hiện thực. Một đơn vị du lịch tìm đến ông, không đặt đóng tàu cao tốc hay du thuyền sang trọng, mà đặt đóng 10 con thuyền buồm ba vách nguyên bản.

Ba con thuyền đầu tiên vừa hạ thủy là kết quả của nhiều tháng trời ông Chắn cùng các con, các cháu ăn ngủ cùng gỗ và dây lèo. Nhìn những cánh buồm đỏ thắm rực rỡ dưới nắng xuân vịnh Hạ Long, ông Chắn rưng rưng: "Thuyền ba vách không còn là hào quang quá khứ nữa. Nó đã thực sự sống lại."

Khi tàu thong dong đón gió trên mặt vịnh Hạ Long, du khách trầm trồ, người dân lại xúc động hoài niệm. "Ngày xưa, chúng tôi nhuộm buồm bằng vỏ cây đâng để chống mục, màu nó hung đỏ, sau thành nâu sẫm, trầm mặc như đất. Nay làm du lịch, tôi chọn màu đỏ tươi cho nổi bật giữa biển xanh, để du khách phương xa nhìn từ xa đã thấy hồn cốt Việt Nam", ông Chắn nói.

Dù cao tuổi, ông Chắn chưa cho phép mình ngơi nghỉ. Ông giao việc quản lý xưởng cho các con, nhưng riêng về thuyền ba vách vẫn trực tiếp chỉ đạo đóng rồi dạy lại cho truyền nhân. Ông muốn chắc chắn khi nằm xuống, bất cứ người con nào trong dòng họ Lê Đức cũng có thể dựng cánh buồm chạy ngược gió. "Ngày xưa vua Tự Đức đã đánh giá nghề này ích nước lợi nhà. Các ông thợ cả phải có trách nhiệm truyền lại cho đời sau, nếu không sẽ bị trách phạt", ông giải thích.

Trải lòng về tương lai, ông không cực đoan giữ lấy cái cũ mà bỏ qua cái mới. Xưởng của ông vẫn đóng tàu sắt, vẫn cập nhật công nghệ hiện đại nhất để mưu sinh. Nhưng với ông, tàu sắt là cơm ăn áo mặc, còn thuyền buồm ba vách là linh hồn, là bản sắc.

Chắp cánh cho ước mơ hồi sinh thuyền buồm của ông Chắn, liên danh hai công ty vừa trình tỉnh Quảng Ninh đề án mở tour thuyền buồm cổ chạy ven bờ vịnh Hạ Long, thuộc trung tâm TP Hạ Long cũ. Theo Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ninh, lộ trình tuyến ngắm cảnh bằng thuyền buồm dài khoảng 12 km, xuất phát tại điểm đón, trả khách ở bến vận tải Công ty CP Vận tải khách thủy (khu vực chợ Hạ Long 1, phường Hồng Gai), đi qua bãi tắm Cột 5.

Ông Chắn hy vọng dự án của công ty du lịch sẽ thành công, đội thuyền buồm ba vách cánh dơi sẽ được thành lập và trở thành sản phẩm du lịch độc đáo, hút khách. "Tôi ơn tổ nghề đã cho mình cái hoa tay, cho mình sự kiên nhẫn. Thuyền ba vách giờ đây mang sứ mệnh văn hóa. Nếu vịnh Hạ Long chỉ toàn tàu sắt, tàu nhựa thì còn gì là chất xưa của cha ông?", ông tâm sự.

Lê Tân