Người Ơ Đu ăn Tết đón tiếng sấm

20 năm tái định cư ở bản Văng Môn (xã Nga My, Nghệ An), người Ơ Đu - dân tộc ít người nhất Việt Nam - không chỉ dần ổn định cuộc sống mà còn hồi sinh nhiều phong tục từng bên bờ mai một.

Giữa tiếng chiêng, men rượu cần và khói bếp bảng lảng trong những ngôi nhà sàn ở bản Văng Môn, lễ đón tiếng sấm hôm nay không chỉ là nghi lễ cầu mùa của người Ơ Đu. Đó còn là minh chứng sức sống bền bỉ của một cộng đồng từng đối mặt nguy cơ mất tiếng nói, phong tục và cả ký ức văn hóa của dân tộc mình sau nhiều biến động.

Tiếng sấm mở đầu năm mới

Sáng sớm một ngày tháng 5, con đường dẫn vào bản Văng Môn rộn ràng hơn thường lệ. Người Ơ Đu khắp nơi trở về sau nhiều tháng xa bản. Dưới chân núi, những mái nhà sàn phủ khói bếp mỏng tang trong mưa sớm. 

Tiếng trẻ con gọi nhau í ới hòa cùng tiếng cồng chiêng vọng ra từ nhà cộng đồng. Với người miền xuôi, năm mới bắt đầu bằng giao thừa. Nhưng với người Ơ Đu, năm mới chỉ thực sự đến sau tiếng sấm đầu tiên vang lên giữa núi rừng.

Người Ơ Đu gọi Tết đón tiếng sấm là "Chăm phtrong" - nghi lễ quan trọng nhất trong năm gắn với tục thờ thần sấm của dân tộc mình. Họ tin tiếng sấm đầu mùa là lời đánh thức của trời đất, báo hiệu cây cối hồi sinh, mùa gieo trồng mới bắt đầu và những điều cũ kỹ, xui rủi năm trước được gột bỏ.

Ở tuổi 79, ông Lo Văn Tình như "kho sử sống" của người Ơ Đu ở Văng Môn, là một trong số ít người còn nhớ đầy đủ các nghi thức cổ truyền của lễ đón tiếng sấm. Ngồi bên bếp lửa nhà sàn, ông Tình kể rằng từ đời tổ tiên, tiếng sấm luôn gắn với sự sống của người Ơ Đu. 

"Người Ơ Đu trước đây sống theo tiếng sấm. Có sấm mới tính là sang năm mới. Có sấm mới bắt đầu mùa làm nương, mùa gieo hạt. Mọi việc lớn nhỏ của gia đình, dòng họ cũng đều bắt đầu từ tiếng sấm", ông nói.

Khoảng tháng 11 âm lịch, khi tiếng sấm không còn xuất hiện, người Ơ Đu xem đó là dấu hiệu năm cũ khép lại. Sau vài tháng im tiếng trời, thường vào tháng 2 hoặc tháng 3 âm lịch, tiếng sấm đầu tiên sẽ vang lên giữa đại ngàn. Ngay sau đó, các gia đình sẽ tổ chức các nghi lễ đón Tết riêng. Họ luộc trứng, nấu xôi. 

Sau đó, người lớn tuổi nhất trong nhà dùng quả trứng đã lột vỏ và nắm xôi chấm lên đầu từng thành viên để làm vía, cầu mong năm mới gặp nhiều may mắn. Còn đối với lễ Tết tập thể, thầy mo trong bản sẽ báo cho cộng đồng và chọn ngày tốt để tổ chức lễ đón năm mới.

Gột rửa điều cũ dưới dòng suối đầu nguồn

Từ sáng sớm ngày diễn ra nghi lễ, tiếng chiêng thầy mo Lo Văn Cường vang lên giữa bản báo hiệu năm mới đã đến. Người dân mang theo dao, cuốc, liềm, xẻng cùng nhiều vật dụng trong gia đình ra suối rửa sạch. Dòng nước đầu nguồn lạnh buốt chảy qua những bàn tay chai sần người miền núi.

Theo quan niệm của người Ơ Đu, nghi thức ấy mang ý nghĩa gột bỏ xui rủi của năm cũ để con người và công cụ lao động bước sang năm mới tinh sạch. Từ suối trở về, họ bắt đầu làm lễ rước tới nhà văn hóa cộng đồng. Phụ nữ nấu xôi nếp, nướng cá suối, chuẩn bị thịt gác bếp và rượu cần. Mùi khói bếp quyện với mùi men rượu tạo thành hương vị đặc trưng núi rừng.

Trước nhà cộng đồng giữa bản, thầy mo Lo Văn Cường mặc bộ đồ vải thô truyền thống, bắt đầu bày lễ vật làm vía. Theo quan niệm của người Ơ Đu, thầy mo kết nối con người với thần linh, có vị trí đặc biệt trong đời sống tâm linh cộng đồng.

Trước đây, lễ đón tiếng sấm kéo dài nhiều ngày. Nhưng nay nghi lễ được rút gọn còn khoảng hai ngày để phù hợp cuộc sống mới. "Khi làm lễ, chúng tôi cúng tổ tiên trong nhà, cúng thần sấm ngoài trời, làm vía và buộc chỉ cổ tay cầu bình an cho con cháu", ông nói.

Trong tiếng khấn trầm đều của thầy mo, người già trong bản lần lượt buộc những sợi chỉ trắng vào cổ tay con cháu. Với người Ơ Đu, đó không chỉ là lời cầu may mà còn là sợi dây kết nối giữa con người với tổ tiên và cộng đồng. 

Đặc biệt, lễ đón tiếng sấm cũng là dịp làm lễ nhập họ, đặt tên cho trẻ mới sinh trong năm. Với người Ơ Đu, chỉ khi hoàn thành nghi lễ này, đứa trẻ mới thực sự được tổ tiên thừa nhận và trở thành một phần của dòng tộc.

Đến giữa trưa, sân nhà cộng đồng Văng Môn kín người. Tiếng cồng chiêng vang vọng, đoàn rước bắt đầu di chuyển quanh bản. Người Ơ Đu mặc trang phục truyền thống, vừa đi vừa đồng thanh hô tiếng "Ơ..." kéo dài như lời gọi thần linh và tổ tiên về dự lễ năm mới.

Sau phần lễ là phần hội kéo dài đến tối. Người già uống rượu cần bên bếp lửa, thanh niên đánh cồng chiêng, trẻ con chạy vòng quanh sân. 

Giữa sân lễ hội, những tiếng hát truyền thống của người Ơ Đu vang lên rộn ràng. Đám thanh niên cùng nhau nhảy sạp trong tiếng nhạc. Khung cảnh ấy khiến nhiều người xúc động, bởi có giai đoạn nghi lễ này từng đứng trước nguy cơ thất truyền.

"Có thời gian gần 50 năm người Ơ Đu không còn tổ chức đầy đủ lễ đón tiếng sấm nữa", ông Tình kể. Nguyên nhân không chỉ bởi chiến tranh, đói nghèo, mà còn do cộng đồng sống phân tán nhiều nơi thuộc miền tây Nghệ An.

Cuộc hồi sinh sau lần rời núi

20 năm trước, để nhường đất xây dựng thủy điện Bản Vẽ, hàng chục hộ người Ơ Đu rời quê cũ dọc sông Nậm Nơn về tái định cư tại Văng Môn. Những ngày đầu lập bản mới, đất sản xuất thiếu, cuộc sống khó khăn, nhiều người lo rằng dân tộc mình sẽ mất dần bản sắc. Nhưng chính cuộc thiên di ấy lại tạo nên bước ngoặt lớn nhất với người Ơ Đu.

Lần đầu tiên họ được sống quây quần đông đủ trong một cộng đồng thống nhất. Những người già bắt đầu ngồi lại cùng nhau nhớ về phong tục cũ, phục dựng lại lễ đón tiếng sấm từ ký ức phai mờ theo năm tháng. "Bà con sống tập trung rồi nên mới khôi phục được lễ. Nếu cứ ở tản mát như trước thì khó giữ được" - ông Lương Văn Thái, trưởng bản Văng Môn, nói.

Từ đó đến nay, lễ đón tiếng sấm được tổ chức đều đặn hơn. Người già truyền lại cho lớp trẻ cách cúng lễ, cách làm vía, cách đặt tên theo tục lệ xưa. Tiếng nói Ơ Đu cũng được nhắc lại nhiều hơn trong những cuộc trò chuyện thường ngày.

Không chỉ văn hóa được hồi sinh, đời sống kinh tế ở Văng Môn cũng thay đổi đáng kể. Hiện bản có hơn 100 hộ người Ơ Đu sinh sống. Nhiều gia đình đã biết áp dụng kỹ thuật vào chăn nuôi, trồng cây lâu năm, phát triển dịch vụ để nâng cao thu nhập.