Những người cha 'ra rìa' trong chính gia đình mình

Mỗi tối sau bữa cơm, anh Tuấn ngồi nhìn vợ kèm con học bài, thi thoảng anh thử tham gia, nhưng đứa trẻ 5 tuổi chỉ cần mẹ, khiến người đàn ông không biết phải làm gì.

Người đàn ông ở Hà Nội, làm việc trong một doanh nghiệp nhà nước từng vào bếp, nhưng con không thích món anh nấu. Anh muốn ngủ cùng con, con chỉ đòi mẹ. Anh làm việc nhà, không tháo vát bằng vợ. Đến lúc vợ anh gánh vác gần như mọi việc trong nhà, từ kiếm tiền, nấu ăn, đưa đón, dạy học, anh Tuấn, 38 tuổi, có cảm giác bị "biến mất khỏi chính gia đình của mình".

Công việc của anh bắt đầu trục trặc. Các dự án bị trì hoãn liên tục, thu nhập giảm, nguy cơ chuyển việc khiến Tuấn mất ngủ nhiều đêm. Nhưng anh giấu tất cả trong lòng vì biết vợ cũng đang quá tải. Mỗi sáng, vợ anh dậy sớm chuẩn bị đồ ăn, đưa con đi học rồi đi làm. Chiều về, chị tất bật đón con, nấu cơm, kiểm tra bài vở, tính toán chi tiêu. Có những hôm con ốm, cả đêm chỉ một mình chị thức trông. Nhìn vợ mệt mỏi, anh Tuấn càng không muốn nói ra mình đang chật vật vì sợ thêm gánh nặng.

Người đàn ông chọn im lặng, song các câu hỏi cứ lặp đi lặp lại trong đầu khiến anh không thể vào giấc ngủ: "Nếu một ngày không còn thu nhập, gia đình có cần tôi nữa không? Vai trò của tôi trong ngôi nhà này là gì?".

Những suy nghĩ tiêu cực ngày càng dày đặc khiến anh không thể ngủ, thường xuyên đau đầu, hay cáu gắt. Cuối cùng anh tìm đến Viện Sức khỏe Tâm thần Bạch Mai khám, được bác sĩ chẩn đoán rối loạn lo âu tổng quát có liên quan tình trạng stress kéo dài.

Ảnh minh họa: Happiest Health

Anh Quân, 40 tuổi, chìm trong cảm xúc tương tự. Anh từng muốn san sẻ với vợ nhiều hơn, nhưng càng cố gắng lại càng thấy mình vụng về. Anh không biết nấu những món con thích, không kiên nhẫn chơi với con hàng giờ như mẹ. Những việc nhỏ trong gia đình, vợ luôn là người nhớ trước.

Đúng lúc ấy công việc gặp biến động. Một dự án lớn thất bại, công ty cắt giảm nhân sự, thu nhập không ổn định. Người đàn ông nhiều lần muốn nói với vợ rằng mình đang lo lắng, nhưng nhìn vợ đã quá mệt, anh lại thôi. Anh ít nói hơn, không còn hào hứng với cuộc trò chuyện trong gia đình.

Mỗi ngày, thay vì chơi với con, anh tìm lý do để nghỉ ngơi một mình. Người vợ kể: "Chúng tôi ngủ riêng, các con chỉ bám mẹ, mọi ăn uống, sinh hoạt, học hành đều gắn với mẹ. Tôi cũng cố gắng lo mọi việc để chồng được thảnh thơi".

Người đàn ông nghĩ mình chỉ đang mệt vì công việc. Cho đến khi đi khám vì mất ngủ kéo dài, anh mới nhận ra vấn đề không chỉ nằm ở áp lực công việc. "Thứ khiến anh kiệt sức là cảm giác bị tách khỏi chính gia đình mình", bác sĩ Nguyễn Khắc Dũng, giảng viên Khoa Tâm lý và Khoa học Giáo dục, Đại học Đại Nam, người điều trị cho anh Quân nói.

Hai câu chuyện phản ánh một hiện tượng ngày càng phổ biến nhưng hiếm khi được gọi tên, đó là sự "ra rìa" của người cha trong chính gia đình mình, chuyên gia Dũng nhận định, thêm rằng sự cô đơn ở nhiều nam giới không đến từ việc họ không có người bên cạnh, mà đến từ cảm giác không còn được cần đến.

"Khi vai trò quen thuộc, người kiếm tiền, người bảo vệ gia đình bị lung lay, trong khi họ không tìm được kết nối cảm xúc với vợ con, nguy cơ rất lớn là họ sẽ thu mình, chịu đựng một mình, lâu dài dẫn đến lo âu, kiệt sức hoặc trầm cảm âm thầm", bác sĩ chia sẻ.

Tại Việt Nam chưa có số liệu thống kê chính thức, nhưng các bác sĩ tâm lý tại Bệnh viện Bạch Mai và các phòng khám tư nhân ở Hà Nội và TP HCM ghi nhận số lượng nam giới đến khám vì các triệu chứng liên quan stress, trầm cảm, rối loạn lo âu, mất ngủ ngày càng tăng.

Bác sĩ Dũng chỉ ra một nghịch lý phổ biến khi nhiều người đàn ông rất yêu con nhưng không biết cách bước vào thế giới của con. Sự lặp đi lặp lại của những tình huống như "con chỉ đòi mẹ" hay "con chỉ kể chuyện với mẹ" có thể khiến họ hình thành cảm giác mình không có vai trò đặc biệt trong gia đình. Dần dần họ bị loại khỏi mối gắn kết quan trọng nhất. Bác sĩ Dũng nhận thấy nhiều người đàn ông kể rằng sau giờ làm về, họ không biết mình nên làm gì. Vợ đã nấu cơm xong, con đã học bài cùng mẹ, việc nhà cũng gần hoàn tất. Họ cảm thấy thừa thãi, và sự thừa thãi đó dần trở thành cô đơn.

Nhưng có tầng sâu hơn mà nhiều gia đình không nhận ra. Sự "ra rìa" của người cha đôi khi không hoàn toàn do vợ con đẩy họ ra, mà chính là một hành vi tránh né từ bên trong. Khi một người đàn ông cảm thấy mình thất bại trong vai trò của mình, thay vì đối mặt và chia sẻ, họ thường tự rút lui trước. Họ tự đặt mình ra ngoài vòng tròn gia đình trước khi bị người khác gạt ra. Đây là phản ứng đối phó phổ biến ở nam giới khi đối diện với cảm giác bất lực.

Vấn đề còn trầm trọng hơn khi những chuẩn mực xã hội về nam tính ngăn cản họ tìm kiếm sự giúp đỡ. Một số nền văn hóa, trong đó có Việt Nam, vẫn gắn nam tính với sức mạnh, sự tự lập và khả năng kiểm soát cảm xúc. Những chuẩn mực cứng nhắc này khiến đàn ông không dám nói "tôi buồn", không dám thừa nhận "tôi đang kiệt sức", không dám tìm đến bác sĩ tâm lý vì sợ bị đánh giá là yếu đuối.

"Họ chọn im lặng. Và sự im lặng đó khiến những người xung quanh rất khó nhận ra họ đang kiệt sức cho đến khi quá muộn", ông kể.

Mặt khác, đàn ông không có thói quen gọi tên cảm xúc. Thay vì nói "tôi buồn" hay "tôi lo lắng", họ thể hiện qua cơ thể và hành vi. Các triệu chứng điển hình bao gồm mất ngủ kéo dài, đau đầu, đau vai gáy, đau dạ dày, cáu gắt vô cớ, làm việc quá sức, thu mình, ít giao tiếp hoặc lạm dụng chất kích thích. Những triệu chứng thể chất này không phải bệnh lý độc lập mà là hậu quả của căng thẳng thần kinh. Stress kéo dài làm tăng cortisol, kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, gây co thắt cơ bắp nên đau vai gáy và tăng tiết axit dạ dày gây đau dạ dày.

Theo tiêu chuẩn chẩn đoán DSM-5 của Hiệp hội Tâm thần học Mỹ, trầm cảm chủ yếu được xác định khi một người có ít nhất 5 triệu chứng kéo dài trong hai tuần. Những triệu chứng này bao gồm khí sắc trầm hoặc mất hứng thú với các hoạt động từng yêu thích, thay đổi cân nặng hoặc khẩu vị, rối loạn giấc ngủ mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, chậm chạp hoặc kích động, mệt mỏi mất năng lượng, cảm giác vô dụng hoặc tội lỗi quá mức, khó tập trung và ý nghĩ về cái chết.

Điều đáng chú ý là ở nam giới, trầm cảm thường biểu hiện khác với nữ giới. Thay vì buồn bã, họ dễ cáu gắt, giận dữ, có hành vi nguy cơ hoặc lạm dụng chất. Vì vậy, trầm cảm ở nam giới thường bị chẩn đoán thiếu, bị bỏ sót, và họ không nhận được sự điều trị kịp thời. Các bác sĩ lâm sàng tiếp nhận những ca bệnh đau lòng khi một người đàn ông thất nghiệp nhiều tháng nhưng mỗi sáng vẫn mặc quần áo ra khỏi nhà như thể vẫn đi làm, chỉ để giữ thể diện với gia đình. Một người khác mất ngủ triền miên nhưng chỉ nói "dạo này hơi mệt". Có người bật khóc khi ngồi một mình trong xe ô tô, nhưng về đến nhà vẫn cố tỏ ra bình thường.

Điều quan trọng nhất để giải quyết tình trạng này, theo các chuyên gia, là thay đổi cách tiếp cận vấn đề từ phía gia đình. Người cha cần chủ động tạo ra những hoạt động chỉ có cha con cùng đọc sách, cùng sửa một món đồ, cùng đá bóng, cùng nấu ăn hoặc đơn giản là dành thời gian trò chuyện mỗi ngày. Sự lặp lại của những khoảng thời gian này, dù ngắn, sẽ dần dần xây dựng một kết nối mà không ai có thể thay thế.

Người mẹ cũng cần chủ động nhường không gian cho cha con. Vợ có thể giao cho chồng những việc cụ thể như đưa con đi học, đọc truyện cho con nghe, đưa con đi công viên cuối tuần hoặc cùng con chuẩn bị bữa tối. Việc này không phải giao việc cho chồng mà tạo điều kiện để người cha xây dựng vai trò của mình trong gia đình, thay vì bị động nhìn vợ làm tất cả.

Gia đình cần tạo ra môi trường an toàn về mặt cảm xúc cho cả hai vợ chồng. Cả hai cần có không gian để nói về sự mệt mỏi của mình mà không sợ bị phán xét. Người vợ cần hiểu rằng khi chồng im lặng, đó có thể không phải sự vô tâm mà là dấu hiệu của kiệt sức. Khi cảm xúc được gọi tên và chia sẻ, nguy cơ tích tụ thành trầm cảm hoặc kiệt sức kéo dài sẽ giảm đi.

Quan trọng nhất, cần phá vỡ định kiến rằng tìm kiếm sự giúp đỡ là yếu đuối. Nếu một người đàn ông nhận thấy mình liên tục mệt mỏi, cáu gắt, mất hứng thú với gia đình, thu mình hoặc cảm thấy bản thân vô dụng trong nhiều tuần, đó không phải dấu hiệu của yếu đuối. Đó là tín hiệu cho thấy sức khỏe tinh thần cần được quan tâm. Việc tìm đến bác sĩ tâm lý là hành động dũng cảm, không phải sự đầu hàng.

Anh Tuấn vẫn ngồi đó, nhìn vợ dạy con học. Nhưng lần này có sự khác biệt. Anh đã bắt đầu trị liệu tâm lý và uống thuốc. Anh đang học cách gọi tên cảm xúc của mình như "sợ hãi, cô đơn, tổn thương". Người đàn ông đang học cách nói với vợ rằng mình cần được cần đến.

"Từ khi tôi bắt đầu chia sẻ với vợ, mọi thứ vẫn chưa hoàn hảo. Con gái vẫn thích kể chuyện cho mẹ nghe hơn, nhưng ít nhất tôi không còn cảm thấy mình biến mất", anh tâm sự.

Thúy Quỳnh