Nộp phí hoặc hủy ví

Tôi vừa lái xe đưa gia đình đi nghỉ xuyên qua một số quốc gia châu Âu. Ở Pháp, Italy, Slovenia hay Áo, tôi đều dùng dịch vụ thu phí không dừng, nhưng nếu không muốn, vẫn có thể trả bằng thẻ hoặc tiền mặt.

Điểm chung trong cách vận hành này là: người sử dụng được quyền lựa chọn

Việt Nam đang đi một con đường khác.

Thu phí không dừng gần như trở thành điều kiện để đi cao tốc. Khoảng 6,3 triệu ôtô đã đăng ký sử dụng ETC. Theo Nghị định 119/2024, từ ngày 1/10, tài khoản thu phí được chuyển sang tài khoản giao thông và phải kết nối với một phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt. Nếu tài khoản giao thông không đủ tiền, xe không thể qua làn thu phí tự động. Các làn hỗn hợp chỉ được bố trí tại một số trạm nhất định, nên không thay thế được ETC trên toàn bộ hành trình.

Ngoài ra, từ đầu tháng 8/2026, các đơn vị cung cấp dịch vụ thu phí không dừng, hiện gồm VETC và ePass, bắt đầu thu phí dịch vụ. Như vậy, để đi một quãng cao tốc, người dân có thể phải trả nhiều lớp phí: tiền sử dụng đường, tiền cho đơn vị cung cấp dịch vụ thu phí không dừng, phí giao dịch thanh toán không tiền mặt và cả chi phí cơ hội của khoản tiền phải nạp trước vào ví điện tử hoặc tài khoản giao thông.

Mô hình mới khiến cho tiền được nạp trước không còn được giữ trong tài khoản của các nhà cung cấp như VETC hay ePass, mà được thanh toán thông qua phương tiện kết nối. Dòng tiền trên 6,3 triệu xe không còn được giữ, khiến nhà cung cấp phải thu phí nhằm "góp phần duy trì và nâng cấp hạ tầng công nghệ, vận hành và đối soát giao dịch theo thời gian thực, tăng cường bảo mật và chất lượng dịch vụ" (theo giải thích của VETC và ePass). Điều này đặt ra câu hỏi: tổng gánh nặng chi phí đối với người sử dụng sẽ ra sao sau khi chuyển đổi mô hình?

Nhưng câu hỏi cốt yếu hơn theo tôi là: vì sao một dịch vụ thiết yếu lại gắn chặt đến mức người dân gần như không còn lựa chọn khác?

Việc bắt buộc ETC trên cao tốc có những lợi ích thực tế: giảm ùn tắc tại trạm, tăng tính minh bạch doanh thu, hạn chế thất thoát và hỗ trợ quản lý giao thông tốt hơn. Với hàng triệu phương tiện, đây là một thị trường thanh toán khổng lồ. Giá trị không chỉ nằm ở phí dịch vụ, mà còn ở quy mô khách hàng, dữ liệu giao dịch và khả năng mở rộng hệ sinh thái. Đó mới là "mỏ vàng" thực sự. Những lợi ích ấy là có thật và đáng ghi nhận. Vấn đề không nằm ở việc thu phí điện tử, mà ở chỗ quyền sử dụng một con đường có đang bị gắn với nghĩa vụ sử dụng một dịch vụ thanh toán hay không.

Điều 17 Luật Ngân hàng Nhà nước quy định tiền do Ngân hàng Nhà nước phát hành là phương tiện thanh toán hợp pháp. Pháp luật có thể quy định phương thức thanh toán riêng trong từng trường hợp, nhưng khi dân có tiền trong túi, trong tài khoản ngân hàng mà vẫn bị chặn lại trên cao tốc, thì đây là một nghịch lý.

Có một số việc cần làm để thay đổi trạng thái này.

Thứ nhất, cần mở rộng quyền chọn phương thức thanh toán. ETC là lựa chọn thuận tiện cho người thường xuyên đi cao tốc, nhưng vẫn cần có phương án thanh toán khác phù hợp.

Thứ hai, cần phân định rõ vai trò. Nhà cung cấp dịch vụ ETC nên tập trung vào nhận diện phương tiện, xác định mức phí và vận hành hệ thống. Ngân hàng và tổ chức thanh toán làm công việc quản lý tiền và thanh toán.

Thứ ba, việc nạp tiền trước - dẫn đến dòng tiền nghìn tỷ dù được giữ bởi các nhà cung cấp ETC hay bởi tài khoản giao thông - cũng là điều không còn cần thiết với sự tham gia của đơn vị quản lý tài chính chuyên nghiệp là các ngân hàng thương mại.

Cạnh tranh cần dựa trên giá trị gia tăng thay vì sự ép buộc. Một ngày nào đó, các nhà cung cấp có thể giúp người dùng trả phí cao tốc, phí đỗ xe, phí sân bay, thậm chí thanh toán giao thông xuyên biên giới hoặc được ưu đãi khi sử dụng cách dịch vụ du lịch, giải trí có liên kết. Khi ấy, người lái xe sẽ tự nguyện lựa chọn vì dịch vụ tốt hơn, chứ không phải vì không còn lựa chọn nào khác. Và mức phí hàng tháng 6.600 đồng hay 10.000 đồng không còn là vấn đề vì đó là lựa chọn của chính khách hàng.

Đường cao tốc được xây dựng để mở rộng tự do đi lại. Cách thu phí không nên vô tình thu hẹp quyền lựa chọn của người sử dụng.

Võ Nhật Vinh