Thủ tướng Phạm Văn Đồng với Anh hùng Hồ Giáo

Vì sao một người không giữ chức vụ lãnh đạo tỉnh, không có quan hệ huyết thống lại có mặt trong đoàn Quảng Ngãi ra Thủ đô Hà Nội viếng cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng? Câu chuyện bắt đầu từ một nhân duyên.

Cô bê 20

Nhà văn Phạm Văn Biển, cháu gọi cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng bằng chú ruột, kể lại một kỷ niệm sâu sắc: "Tôi vốn là kỹ sư địa chất, vừa ra trường, chưa kịp nhận công tác thì một sáng chủ nhật mùa hè năm 1966, chú Phạm Văn Đồng gọi tôi đến và nói: "Chú có chuyện muốn trao đổi với Biển". Tôi còn đang ngơ ngác, tim đập thình thịch, thì chú vỗ vai, chậm rãi nói tiếp: "Trên Nông trường Ba Vì có một anh công nhân cùng quê Quảng Ngãi với mình, tên là Hồ Giáo. Anh ấy vừa dự Đại hội Anh hùng - Chiến sĩ thi đua và có báo cáo rất hay về việc nuôi bò sữa. Chú đề nghị cháu lên đó một thời gian, tìm hiểu thêm về người này và viết một cuốn sách về anh ấy. Chú tin quyển sách viết về anh ấy sẽ rất cuốn hút".

Anh hùng Hồ Giáo với Thủ tướng Phạm Văn Đồng (bên trái)

ẢNH: T.L

Ông Phạm Văn Biển là một kỹ sư địa chất chứ không phải nhà văn. Cho đến thời điểm đó, ông chưa có một tác phẩm văn học nào, vậy mà bác Đồng lại giao cho ông một việc quá khó như thế. Ông nghĩ: "Có lẽ trong những bữa cơm chú cháu ngồi với nhau, tôi hay đàm đạo với chú về chuyện văn học, nhắc đến tên một số nhà văn Pháp nổi tiếng nên chú nghĩ là tôi sẽ viết được quyển sách về Hồ Giáo và 'giao việc' luôn".

Hằng ngày, với cương vị là người đứng đầu Chính phủ, phải xử lý bao nhiêu việc hệ trọng quốc gia đại sự nhưng Thủ tướng Phạm Văn Đồng vẫn để tâm đến chuyện viết sách và giao việc cho người cháu mình. Có lẽ nhân vật Hồ Giáo quá đặc biệt, bác Đồng muốn "dành riêng" cho đứa cháu của mình chăng? Đúng là như vậy.

Anh hùng Hồ Giáo báo cáo tham luận tại Đại hội thi đua bằng cách... nói vo về công việc nuôi bò sữa của mình. Ngắn gọn, súc tích, đầy đủ nội dung và ý nghĩa của một "bản báo cáo". Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã chăm chú lắng nghe và "kết" luôn Hồ Giáo ngay từ phút ấy. Bác Đồng nghĩ rằng, việc Hồ Giáo nuôi bò sữa với kinh nghiệm "lạ đời" không giống ai ấy sẽ là một câu chuyện hay, cần phải viết thành cuốn sách.

Sau khi được giao việc, Phạm Văn Biển cắp túi lên Ba Vì gặp Hồ Giáo. Hóa ra hai ông Hồ Giáo và Văn Biển cùng tuổi (sinh năm 1930) nên việc chuyện trò không gặp khó khăn gì. Ông Biển nhớ lại: "Tôi bỏ vào túi xách một bộ quần áo, một quyển vở chưa ghi chữ nào và mấy cây bút rồi bắt xe lên Ba Vì. Nghe tôi trình bày công việc sắp tới và đề nghị hợp tác, anh Hồ Giáo rất vui vì biết đây là công việc được Thủ tướng Phạm Văn Đồng giao".

Hằng ngày, ông Biển theo chân ông Giáo đi cắt cỏ, quan sát cách chăm sóc bò của ông Giáo. Dạo ấy, ở Nông trường Ba Vì có con bê bị tật, đi lại khó khăn, mang tên "Bê 20". Ông Giáo đã dành tình cảm và trách nhiệm đặc biệt với con bê này. Đấy cũng chính là nguồn cảm hứng để Văn Biển viết cuốn sách "Cô Bê 20" thành sách gối đầu giường của nhiều thế hệ học sinh miền Bắc những năm còn chiến tranh.

Và những nhân duyên

Thủ tướng Phạm Văn Đồng nghe Hồ Giáo báo cáo công việc nuôi trâu tại Ba Vì và có cuộc gặp gỡ riêng sau đó. Biết Hồ Giáo không biết chữ, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã tạo điều kiện tốt nhất cho Hồ Giáo học chữ. Nhưng tất cả những việc đó, chưa đủ để hai con người ấy gắn bó với nhau đến hết đời như mọi người đã biết.

Tiểu thuyết "Cô Bê 20" của Phạm Văn Biển ra đời, sức lan tỏa của quyển sách này rất lớn trong giới trẻ ngày ấy. Hóa ra Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã đúng khi đề nghị một người "tay ngang" như Văn Biển đi thực tế và viết cuốn sách về Hồ Giáo và gặt hái những thành công ngoài mong đợi. Nhân duyên ấy chỉ đến một lần trong đời.

Hồ Giáo, người anh hùng giữa cỏ

ẢNH: TRẦN ĐĂNG

Nhân duyên ấy còn được bắt nguồn từ một điểm chung giữa người đứng đầu Chính phủ với một công nhân nuôi bò. Đó là việc hết lòng phụng sự Tổ quốc và sự liêm chính hiếm thấy. Sự tận hiến và đức liêm chính ấy chỉ có những người cùng "tần số" mới bắt sóng của nhau. Một thiếu nữ Đội 8 thuộc Nông trường Ba Vì năm xưa kể rằng, có lần trên đường cắt cỏ về thì gặp trận mưa nước chảy tràn bờ một ao cá của hợp tác xã. Rất nhiều cá trắm đã theo dòng nước ấy thoát ra khỏi ao. Hồ Giáo đặt gánh cỏ xuống và bắt tất cả số cá vừa "vượt biên" ấy bỏ lại xuống ao trước sự ngỡ ngàng của nhiều người! Có người hỏi ông vì sao không bắt lấy một con, đâu có ai thấy mà sợ? Ông Giáo nói rằng đây là tài sản của tập thể, mình không nên đụng vào!

Bác Phạm Văn Đồng cũng thế. Năm ông cưới vợ cho người con trai duy nhất của mình, trong tiệc mừng cưới ông nói: "Ba chỉ có 2 chỉ vàng dành dụm này cho các con, gọi là quà mừng cưới". Thật khó tưởng tượng, một người đứng đầu Chính phủ trên 30 năm mà quà mừng cưới cho đứa con trai duy nhất của mình với 2 chỉ vàng!

Tài năng, đức độ và sự liêm khiết của bác Đồng thật hiếm thấy. Sự công tâm, luôn giữ mình trước mọi cám dỗ vật chất như Hồ Giáo cũng thật hiếm thấy và quý trọng biết bao.

Luôn hướng về nguồn cội

Từ khi bác Đồng nghỉ hưu, ông thường về quê hằng năm. Nhớ có lần tôi được phân công đi theo đoàn để ghi hình ông về quê ở xã Đức Tân (nay là xã Mộ Đức). Năm đó, mắt ông yếu lắm rồi, đi phải có người dắt. Ông bước những bước dò dẫm đến cổng ngõ nhà thờ, đột nhiên ông hỏi: "Đã tới cổng ngõ chưa?". Thư ký của ông đáp: "Dạ đúng, đang tới cổng ngõ rồi ạ". Thay vì ông đi thẳng vào nhà thờ như một lẽ đương nhiên, ông rẽ phải và đi theo hướng ra hai ngôi mộ, nơi hai cụ thân sinh của ông đang yên nghỉ ở đó. Ông ra thắp nhang cho cha mẹ xong rồi mới vào nhà thờ, trò chuyện với bà con chòm xóm. Một động thái nhỏ vậy thôi nhưng không mấy ai để ý và làm được như ông.

Khu lưu niệm Thủ tướng Phạm Văn Đồng tại xã Mộ Đức, Quảng Ngãi

ẢNH: CẨM ÁI

Hồ Giáo cũng vậy, khi còn sống, hầu như tháng nào ông cũng đi bộ về thăm quê Tịnh Sơn, dù những người thân thiết không còn nữa. "Về quê cũng là cách tri ân cha mẹ, ông bà. Đó là cách hướng về cội nguồn vậy", có lần Hồ Giáo đã tâm sự như thế.

Phạm Văn Đồng và Hồ Giáo, hai con người, hai số phận khác nhau, hai địa vị xã hội khác nhau nhưng cả hai đã gắn bó cùng nhau như những người ruột thịt là vì họ gặp nhau ở sự tận hiến, sự liêm khiết và chính trực, hết lòng với công việc mà mình đảm trách.

Bởi vậy cho nên, khi Thủ tướng Ấn Độ tặng cho Việt Nam đàn trâu Mura, bác Đồng đã nghĩ ngay đến ông Hồ Giáo. Cũng vì sự tin tưởng của người đứng đầu Chính phủ nên ông Giáo phải tiếp tục nuôi trâu thêm 20 năm nữa kể từ khi ông được Nhà nước cho nghỉ hưu theo chế độ (1990). Và Hồ Giáo đã không làm phụ niềm tin của bác Đồng dành cho ông.

Hai con người ấy đã ra đi nhưng những gì mà họ gửi lại cho đời bằng sự tận hiến với nhân dân, với Tổ quốc thì còn mãi với thời gian.