Trưởng thôn hành động: Đưa bản người Chứt qua vùng tối hủ tục

Trưởng bản "phá lệ làng"

Tìm về bản Rào Tre vào một ngày đầu thu, con đường bê tông bằng phẳng đã thay thế lối mòn trơn trượt thuở trước. Chị Hồ Thị Kiên (38 tuổi) đón tôi với nụ cười tươi rói. Ít ai biết cô gái người Chứt này từng vướng "thị phi" với dân bản khi vượt qua lễ tục để đi học, rồi trở về gánh vác trọng trách trưởng bản.

Năm 2016, khi mới 28 tuổi, chị Kiên được bầu làm trưởng bản. Sự kiện này gây chấn động thung lũng Rào Tre. Bởi lâu nay, người Chứt mặc định chức danh trưởng bản phải dành cho các già làng có tuổi, giàu trải nghiệm và đặc biệt là phải giỏi… uống rượu để lời nói có "sức nặng". "Ngày mình nhận làm trưởng bản, nhiều người già trong bản lắc đầu. Họ bảo xưa nay đàn bà người Chứt chỉ biết lên rẫy, theo chồng, sao lại đi quản cả cái bản này", chị Kiên nhớ lại.

Tuy nhiên, nhìn cái nghèo, cái đói và hủ tục kết hôn cận huyết vẫn như bóng ma ám ảnh hơn 40 hộ dân dưới chân núi Ka Đay, người con gái ấy quyết không lùi bước. Chị tự nhủ muốn dân bản tin, mình phải là người đi đầu.

Một góc bản Rào Tre

Ảnh: Phạm Đức

Một trong những "trận chiến" gian nan nhất của nữ trưởng bản trẻ tuổi là bài toán xóa nạn hôn nhân cận huyết. Đây chính là nguyên nhân khiến người Chứt rơi vào nguy cơ suy thoái nòi giống.

Nhớ lại những ngày đầu, chị Kiên cùng các chiến sĩ thuộc Đồn biên phòng Bản Giàng (Bộ đội Biên phòng Hà Tĩnh) kiên trì gõ cửa từng nhà để giải thích tác hại của việc anh em, họ hàng lấy nhau. Có những đêm mưa rừng tầm tã, chị ngồi bên bếp lửa nhà dân, kiên nhẫn giảng giải cho các bậc cha mẹ bằng tiếng của đồng bào mình.

Không chỉ dừng lại ở lý thuyết, trưởng bản Kiên phối hợp chặt chẽ với Bộ đội biên phòng đóng vai "ông tơ, bà nguyệt", khuyến khích thanh niên trong bản bước ra khỏi thung lũng để giao lưu, kết hôn với người Kinh và các dân tộc khác. Đến nay, những đám cưới "vượt biên giới bản" đã đơm hoa kết trái, mang lại những thế hệ mầm non khỏe mạnh, lanh lợi.

Chị Hồ Thị Kiên, Trưởng bản Rào Tre

Ảnh: Phạm Đức

"Những đứa trẻ sinh ra từ hệ lụy hôn nhân cận huyết sức khỏe ốm yếu, đứa thì bị dị tật. Thấy hậu quả đau lòng như thế, bà con dân bản dần dần cũng nhận ra lời mình nói là đúng. Mấy năm gần đây, có khoảng 6 cô gái người Chứt cưới chồng người Kinh, có người lấy chồng tận Quảng Bình. Họ sinh con đẻ cái khỏe mạnh và có cuộc sống rất hạnh phúc", chị Kiên vui mừng chia sẻ.

Đưa con chữ về bản

Song song với bài trừ hủ tục hôn nhân, "trận chiến" lớn tiếp theo của nữ trưởng bản là đưa con chữ về từng nếp nhà sàn. Chị Kiên hiểu chỉ có tri thức mới giúp đồng bào thực sự đổi đời, thoát khỏi đói nghèo. Chị cùng các giáo viên cắm bản đi từng nhà vận động phụ huynh ký cam kết gửi con đến trường. Bản thân gia đình chị luôn gương mẫu làm gương, nuôi dạy 3 con học hành chăm chỉ.

Nhờ sự hỗ trợ, sát cánh của các cấp chính quyền, chị Kiên đã lập nên kỳ tích khi 100% trẻ em ở bản Rào Tre được đến trường ở tất cả các cấp học, không có cháu nào nghỉ học, bỏ học. Để giữ vững con số tuyệt đối này, nữ trưởng bản đã không ít lần băng rừng, lội suối kéo những đứa trẻ trở lại lớp học.

Chị Kiên hướng dẫn bà con đồng bào dân tộc Chứt tham gia ngày hội bầu cử Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 hồi đầu năm nay

Ảnh: Phạm Đức

"Thời gian đầu, nhiều cháu sau kỳ nghỉ hè bị bố mẹ cấm đi học, bắt ở nhà để trông em hoặc đi rừng. Bà con dân bản nghĩ rằng học không lo được no cái bụng nên nhất quyết không cho con đi học. Được sự hỗ trợ từ các chú bộ đội biên phòng, dân bản dần cũng nghe mình, cho con trở lại trường", chị Kiên hồi tưởng.

Sự kiên định ấy đã hái được quả ngọt làm rạng danh cả đại ngàn. Giờ đây, người dân Rào Tre vô cùng tự hào khi nhắc đến em Hồ Thị Sương, người con đầu tiên của bản đỗ đại học. Năm 2025, Sương tốt nghiệp chuyên ngành sư phạm mầm non của Trường ĐH Hà Tĩnh. Ngày em mang tấm bằng cử nhân trở về bản cũng là ngày ánh sáng tri thức bừng sáng, mở ra một trang hoàn toàn mới cho tương lai người Chứt. "Cái Sương bây giờ là niềm tự hào của cả bản, ra trường đã có việc làm ổn định. Trẻ em ở bản bảo nhau phải cố gắng chăm chỉ học tập để được như chị Sương", chị Kiên bộc bạch.

Đánh thức đại ngàn bằng hạt giống mới

Không chỉ giỏi vận động xã hội, trưởng bản Kiên còn là điển hình làm kinh tế giỏi để dân bản noi theo. Chị bảo trước đây người Chứt chỉ biết săn bắn, hái lượm, được nhà nước cấp gạo thì ăn, hết gạo lại vào rừng. Chị ý thức rằng nếu cứ cam chịu và trông chờ trợ cấp, cái nghèo sẽ mãi bám riết dải đất này.

Người Chứt đã biết trồng trọt và chăn nuôi để ổn định cuộc sống

Ảnh: Phạm Đức

Chị bắt đầu học cách trồng lúa nước từ cán bộ biên phòng, học kỹ thuật chăn nuôi gia súc. Gia đình nữ trưởng bản cũng là hộ đầu tiên mạnh dạn mua trâu, bò, lợn về nuôi. Việc trồng trọt, chăn nuôi không chỉ giúp gia đình chị tự chủ cái ăn, mà còn có sản phẩm bán ra thị trường. Nhìn cơ ngơi của trưởng bản, bà con Rào Tre trầm trồ rồi rủ nhau làm theo.

"Đến nay, cả bản đã làm chủ được hơn 2 ha trồng cây lúa nước, tổng đàn trâu bò, gà tăng mạnh. Bà con mình giờ tiến bộ nhiều lắm rồi, biết tự đi bầu cử, biết chăm lo ruộng nương, không còn phá rừng đổi rượu như ngày xưa nữa", chị Kiên khoe.

Chị Kiên cho biết thêm bà con giờ chăm chỉ làm ăn nên nhiều gia đình đã có ti vi, xe máy, điện thoại thông minh. Đời sống văn hóa, tinh thần của người Chứt được nâng lên đáng kể, nhiều hủ tục được loại bỏ triệt để. Nhiều năm nay, lễ cưới của đồng bào được tổ chức theo nếp sống văn hóa, văn minh, hiện đại.

Mặt khác, đời sống dù đã có nhiều cải thiện đáng kể, song theo chị Kiên, bà con vẫn đang thiếu đất đai để sản xuất nên nhiều gia đình trẻ phải "tha phương cầu thực". Trưởng bản Rào Tre hy vọng nhà nước sẽ có thêm chính sách hỗ trợ, nhất là việc giao khoán đất lâm nghiệp để bà con trồng cây lâu năm, cải thiện sinh kế.

Hành trình hồi sinh của người Chứt vẫn còn nhiều khó khăn phía trước, nhưng với ngọn lửa nhiệt huyết của người nữ trưởng bản kiên cường, đời sống của bà con chắc chắn sẽ ngày càng xanh tươi nơi đại ngàn Trường Sơn.