Truyện do AI viết 'hay và dễ đọc'

Nghiên cứu tại Mỹ cho thấy một bộ phận độc giả nhận xét nhiều truyện do AI tạo sinh "hay, cuốn hút" không kém tác phẩm của con người.

Ngày 5/8, tạp chí khoa học Judgment and Decision Making của nhà xuất bản Cambridge University Press đăng tải bài nghiên cứu Bot or not: Can people tell the difference between stories written by a human or by an AI system? (Người hay máy: Độc giả có phân biệt được truyện do con người viết và truyện do AI tạo?).

Nghiên cứu do Sydney Sears và Deena Skolnick Weisberg - hai học giả thuộc ngành Khoa học Tâm lý và Não bộ của Đại học Villanova, Mỹ - thực hiện, mục nhằm tiêu tìm hiểu cách độc giả nhìn nhận truyện ngắn hư cấu do AI viết. Đồng thời, cả hai làm rõ khả năng con người có thể phân biệt văn của AI với tác phẩm do người viết.

Sears và Weisberg mở ba cuộc thí nghiệm với hơn 2.500 người tham gia. Tất cả có độ tuổi từ 18 đến 81, đang sống ở Mỹ. Ở đợt đầu tiên, nhóm nghiên cứu làm việc với 1.682 người, để mỗi cá nhân đọc ngẫu nhiên một truyện ngắn dài khoảng 1.000 từ. Bộ đôi học giả chuẩn bị sáu mẩu truyện gồm ba tác phẩm do các nhà văn đương đại sáng tác, còn lại là sản phẩm của ChatGPT 4.0. Trước khi đọc, họ giới thiệu nguồn gốc của từng văn bản, đồng thời cố tình nói sai xuất xứ của một số truyện. Cả hai chỉ tiết lộ tác giả thực thụ sau khi người đọc hoàn thành phần đánh giá.

Chân dung hai nhà nghiên cứu Deena Skolnick Weisberg (trái) và Sydney Sears. Nguồn: STAR lab/ Linkedin Sydney Sears

Kết quả cho thấy điểm số chịu ảnh hưởng của hai yếu tố riêng biệt: Nguồn gốc thật của văn bản và nhãn tác giả được cung cấp trước khi đọc. Xét theo xuất xứ thực tế, truyện do AI tạo ra đạt điểm tốt và được nhận xét "cuốn hút hơn" tác phẩm của con người. Tuy nhiên, khi phân nhóm theo lời giới thiệu, văn bản mang nhãn "do con người viết" cũng được chấm cao hơn nội dung gắn nhãn ChatGPT.

Với hai thí nghiệm còn lại, Sydney Sears và Deena Skolnick Weisberg khảo sát khả năng con người nhận biết văn bản do AI tạo. Mỗi cá nhân đọc một cặp truyện do người và AI viết có những đặc điểm tương tự chủ đề, bối cảnh hoặc ngôi kể, rồi xác định nguồn gốc của văn bản.

Kết quả cho thấy 167 trong 424 người, tương đương 39,39%, trả lời đúng. Ở lần cuối, 250 trong 481 người nhận diện chính xác, đạt 51,97%. Nhóm tác giả còn nhận thấy mức am hiểu AI do người tham gia tự đánh giá có mối liên hệ với khả năng trả lời đúng. "Những người tự nhận có mức độ am hiểu về AI có tỷ lệ nhận diện chính xác cao. Trong khi đó, những người tự nhận có mức độ am hiểu về văn học hư cấu của con người thì không", trích bài báo nghiên cứu.

Logo ứng dụng ChatGPT - một trong những ứng dụng AI phổ biến trong việc tạo văn bản. Ảnh: Lưu Quý

Từ ba thí nghiệm trên, nhóm tác giả kết luận: "Các chương trình AI có thể tạo ra nội dung sáng tạo được đánh giá ngang với tác phẩm của con người, nhưng công chúng vẫn chưa tin vào khả năng ấy".

Họ cũng lưu ý kết quả chưa thể đại diện mọi loại tác phẩm. Sáu văn bản trên đều là truyện hiện thực rất ngắn, chỉ mất vài phút để đọc. AI có thể gặp nhiều khó khăn khi phải phát triển nhân vật và cốt truyện nếu viết tiểu thuyết dài. Tuy nhiên, giả thuyết này chưa được kiểm chứng.

Sau cùng, nhà nghiên cứu Deena Skolnick Weisberg vẫn giữ thái độ lạc quan về tương lai của con người trong bối cảnh AI dần xâm nhập vào lĩnh vực nghệ thuật. "Tôi nghĩ trí sáng tạo của con người sẽ luôn có chỗ đứng và được coi trọng", cô nói với The Bookseller ngày 5/8. Cô cũng cho rằng công chúng rất nhạy cảm về tính chân thật và sẵn sàng trả giá cao cho những tác phẩm thật, có tính xác thực.

Dù vậy, Weisberg thừa nhận nội dung do AI tạo có thể đe dọa người làm nghề vì được sản xuất nhanh hơn, tốn ít công sức và có nguy cơ lấn át những cây bút chưa thành danh. Theo học giả, giới chuyên môn cần cảnh giác với tác phẩm có AI tham gia một phần hoặc toàn bộ, đồng thời học cách nhận ra văn phong của công nghệ như cách phát hiện ảnh đã qua chỉnh sửa.

Những lo ngại này xuất hiện giữa lúc ngành xuất bản liên tiếp tranh cãi về các tác phẩm bị nghi sử dụng AI. Hồi tháng 3, nhà xuất bản Hachette hủy ra mắt tiểu thuyết kinh dị Shy Girl của Mia Ballard sau khi một số độc giả nhận xét sách dựa nhiều vào AI. Và gần đây nhất, thương vụ xuất bản sách Call Me, I'll Hide the Body của Jerry Falade có giá trị hơn hai triệu USD bị hủy do nghi vấn dùng trí tuệ nhân tạo.

Ranh giới giữa văn máy và người ngày càng khó phân định. Brian Murray - CEO nhà xuất bản HarperCollins - cho rằng chưa có giải pháp kỹ thuật đáng tin cậy để phát hiện sách có AI hỗ trợ, kể cả khi ngành xuất bản đã sử dụng các phần mềm nhận diện.

Trong buổi trò chuyện với tờ Publishers Weekly về báo cáo tài chính 2026 ngày 6/8, Murray giải thích bản quyền là nền tảng của ngành xuất bản. Theo ông, sách có AI tham gia sáng tác có thể không đủ điều kiện được bảo hộ, thậm chí bị coi như "tác phẩm thuộc phạm vi công cộng" và kéo theo "nhiều vấn đề pháp lý".

Theo Cơ quan Bản quyền Mỹ (U.S Copyright Office), tác phẩm thuộc phạm vi công cộng là nội dung không còn hoặc không đáp ứng điều kiện bảo hộ. Khi đó, người khác có thể sao chép, tái bản, dịch, chuyển thể hoặc làm sách nói mà không cần xin phép hay trả tiền bản quyền cho phần văn bản này. Việc dùng AI như công cụ hỗ trợ không khiến toàn bộ tác phẩm tự động mất bản quyền. Phần biểu đạt do con người sáng tạo vẫn có thể được bảo hộ. Tuy nhiên, nội dung hoàn toàn do máy tạo thì không.

Để có thể xử lý vấn đề này, ông cho rằng sự tin tưởng giữa các bên liên quan rất quan trọng. Người đại diện, tác giả và nhà xuất bản nên cùng xây dựng quy trình giúp xác nhận tác phẩm do người viết. Đơn vị phát hành cần biết ngay từ đầu bản thảo có được viết với sự trợ giúp của AI hay không. Murray cũng nêu khả năng tác giả phải lưu hồ sơ về quá trình sáng tác, dù yêu cầu này có thể dẫn đến "những cuộc trao đổi khó khăn".

"Đây là ngành được xây dựng trên niềm tin và các mối quan hệ. Chúng ta cần dựa vào những giá trị ấy để tìm cách bảo đảm sách được viết mà không có AI hỗ trợ", ông nhận định.

Thảo Uyên (theo The Bookseller, Publishers Weekly, Cambridge Core)