Xung đột Iran phủ bóng ánh hào quang Qatar

Các cuộc tấn công từ Iran và việc eo biển Hormuz bị đóng đã làm tê liệt hoạt động xuất khẩu khí đốt sống còn của Qatar, khiến nền kinh tế quốc gia chao đảo.

Tại Qatar, bán đảo sa mạc cằn cỗi nhô ra khỏi vịnh Ba Tư, khí đốt tự nhiên đã biến quốc gia này từ vùng đất nghèo khó sống bằng nghề mò ngọc trai thành một trong những nước giàu có nhất thế giới.

Qatar đã dành ba thập kỷ để xây dựng các tuyến cung ứng, mỗi năm vận chuyển hàng chục tỷ USD khí hóa lỏng (LNG) qua eo biển Hormuz đến các cảng khắp châu Á và châu Âu.

Những tòa nhà chọc trời rực rỡ ánh đèn dọc theo con đường đi bộ ven biển Corniche ở thủ đô Doha, Qatar, hôm 15/5. Ảnh: AFP

Quốc gia này, với hơn 60% doanh thu đến từ xuất khẩu khí đốt và các sản phẩm liên quan, đã dùng số tiền đó để biến bán đảo khô cằn thành một vùng đô thị rực rỡ. Những con đường sa mạc chưa trải nhựa được thay thế bằng các tòa nhà chọc trời đồ sộ, dưới chân là hệ thống tưới nước cho những thảm cỏ xanh và hoa lồng đèn nở rộ quanh năm.

Nguồn tiền khổng lồ từ khí đốt giúp tài trợ cho hệ thống tàu điện ngầm kết nối thủ đô Doha với Lusail, thành phố phía bắc sở hữu trung tâm thương mại mang phong cách Paris và công viên giải trí có cả tuyết nhân tạo.

Số tiền cũng được đổ vào kỳ World Cup đắt đỏ nhất thế giới hồi năm 2022 và một quỹ đầu tư quốc gia trị giá tới 600 tỷ USD, góp cổ phần trong mọi lĩnh vực, từ sân bay Heathrow ở London đến tòa nhà Empire State ở New York.

Nhưng hồi tháng hai, cánh cửa ra thế giới của Qatar bị đóng sập lại.

Eo biển Hormuz bị phong tỏa đồng nghĩa với việc các lô hàng khí đốt gần như không thể rời khỏi bờ biển Qatar trong hơn hai tháng qua. Doha cũng bị cắt đứt khỏi các tuyến đường biển dùng để nhập khẩu mọi thứ, từ xe cộ đến nông sản. Nỗi lo ngại về tình trạng bất ổn trong khu vực đã gây thiệt hại nặng nề cho ngành du lịch và làm suy giảm niềm tin kinh doanh ở quốc gia này.

Ras Laffan, trung tâm công nghiệp sản xuất khí đốt của Qatar đã phải đóng cửa. Tại cảng Hamad ở phía nam Doha, những cần cẩu xếp dỡ hàng giờ đây đứng bất động.

Khắp thủ đô Qatar, các khách sạn và cửa hàng thời trang chìm trong bầu không khí im ắng. Những dự báo tăng trưởng của đất nước bị cắt giảm mạnh trong bối cảnh hoạt động xuất khẩu LNG ngưng trệ. Ánh hào quang của một cường quốc dầu khí dần phai nhạt.

"Các chuyến hàng khí đốt chính là nền móng không thể thay thế đối với Qatar", Ahmed Helal, giám đốc điều hành tại tập đoàn tư vấn chiến lược Asia Group, cho biết. "Mọi thứ bạn nhìn thấy ở đây đều sẽ biến mất nếu thiếu đi nguồn tài nguyên năng lượng dồi dào. Đó là lý do Qatar đang nhanh chóng chìm vào tình cảnh tài chính vô cùng khó khăn".

Thời kỳ bùng nổ tăng trưởng

Quá trình chuyển dịch kinh tế của Qatar bắt đầu từ những năm 1990. Doha đã đặt cược lớn vào việc làm lạnh sâu khí đốt từ mỏ North Field, mỏ khí đốt tự nhiên lớn nhất thế giới ở phía đông bắc Qatar, xuống -162 độ C. Bước đột phá này giúp chuyển đổi nhiên liệu thành dạng lỏng, cho phép Qatar vận chuyển khí đốt đến mọi ngóc ngách trên toàn cầu mà không cần đường ống.

Đây là bước tiến đầu tiên của một siêu cường năng lượng. Khởi đầu với chuyến hàng 60.000 tấn tới Nhật Bản vào năm 1996, sản lượng của Qatar đã tăng vọt lên 77 triệu tấn vào năm 2010. Trong phần lớn thập kỷ tiếp theo, Qatar là quốc gia giàu có nhất thế giới tính theo thu nhập bình quân đầu người.

Người dân địa phương nhớ về thời kỳ này như một giai đoạn thay đổi chóng mặt. Nằm ở phía bắc Doha và được kiến tạo từ sa mạc, thành phố công nghiệp Ras Laffan rộng 259 km2 với hàng loạt cơ sở xử lý và hóa lỏng khí đốt. Ở phía nam thủ đô, các khu công nghiệp trải dài nhiều km dọc theo đường bờ biển, liên tục sản xuất amoniac và phân bón từ nguồn khí đốt dẫn về từ Ras Laffan. Những ngọn đuốc khí đốt cao vút phun lửa cam lên bầu trời, làm nổi bật một vùng đất vốn từng nhạt nhòa bởi cát và khói bụi.

Từ những năm 1990 đến những năm 2010, nền kinh tế Qatar bùng nổ với tốc độ tăng trưởng trung bình hàng năm khoảng 13%. Để thúc đẩy quá trình phát triển, Qatar tận dụng tối đa làn sóng lao động nước ngoài. Ngày nay, khoảng 90% trong 3,2 triệu cư dân của đất nước là người ngoại quốc.

Với mục tiêu tiếp nối đà phát triển đó, Qatar hồi năm 2019 cho biết họ sẽ tăng sản lượng LNG từ mỏ North Field lên 126 triệu tấn một năm vào năm 2027. Trước khi chiến sự giữa Mỹ - Israel với Iran nổ ra, công suất của Qatar là khoảng 77 triệu tấn.

Kế hoạch mở rộng trên được đánh giá là một trong những dự án năng lượng lớn nhất toàn cầu. Tuy nhiên vào cuối tháng hai, mọi thứ bất ngờ dừng lại. Không giống như các nước láng giềng Arab Saudi hay Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) vốn sở hữu các đường ống giúp họ không phụ thuộc vào eo biển Hormuz, Qatar lâm vào cảnh "mắc kẹt" với tuyến đường thủy này.

Trụ cột kinh tế tổn hại

Khói đen bốc lên tại một khu công nghiệp ở thủ đô Doha, Qatar, sau các cuộc tập kích được cho là do Iran thực hiện hôm 1/3. Ảnh: Reuters

Trong vòng 24 giờ kể từ khi Iran phong tỏa Hormuz, QatarEnergy, tập đoàn năng lượng nhà nước khổng lồ của Qatar, thông báo không thể thực hiện các hợp đồng đã ký. Hai tuần sau, tên lửa và máy bay không người lái (UAV) Iran tấn công nhà máy Ras Laffan, làm hư hỏng các thiết bị quan trọng và khiến năng lực sản xuất sụt giảm 17%.

Do thiệt hại quá nặng, ngay cả trong kịch bản eo biển lập tức mở cửa trở lại, Qatar cũng phải mất nhiều năm mới có thể quay về sản lượng trước xung đột. QatarEnergy đã thiệt hại hàng tỷ USD kể từ khi xung đột nổ ra và mỗi ngày Hormuz bị phong tỏa, đất nước lại mất thêm hàng trăm triệu USD doanh thu cùng chi phí thuê tàu vận chuyển.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo nền kinh tế Qatar sẽ giảm 8,6% trong năm nay trước khi phục hồi vào năm 2027.

Theo Pierre-Olivier Gourinchas, chuyên gia kinh tế tại IMF, triển vọng phát triển của Qatar sẽ ngày càng u ám hơn với mỗi ngày eo biển Hormuz bị phong tỏa.

Chiến sự cũng đã phơi bày một khía cạnh dễ bị tổn thương khác của nước này. Nhằm đa dạng hóa nền kinh tế để giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, Qatar đã cố gắng tự biến mình thành một điểm đến du lịch và trung tâm tài chính, kinh doanh quốc tế.

Năm 2019, họ bãi bỏ quy định bắt buộc các doanh nghiệp nước ngoài phải có đối tác bản địa, đồng thời bắt đầu hỗ trợ chi phí lưu trú tại các khách sạn hạng sang cho hành khách quá cảnh. Trước xung đột, từ giải đua Công thức 1 đến các giải đấu kiếm, người dân địa phương cho hay hầu như không có tháng nào trôi qua mà họ không có các sự kiện thể thao quốc tế lớn.

Tuy nhiên, từ khi giao tranh nổ ra, lượng khách quốc tế đến Qatar đã lao dốc khi hàng loạt nước đưa ra khuyến cáo đi lại tới Trung Đông. Nhiều công ty đa quốc gia do lo ngại tình trạng bất ổn trong khu vực đã sơ tán nhân viên ra nước ngoài.

Hồi tháng ba, Hội đồng Du lịch và Lữ hành Thế giới ước tính Trung Đông đang thất thu 600 triệu USD mỗi ngày từ ngành du lịch.

Có thể cảm nhận rõ rệt những thay đổi ở Qatar. Bên trong Souq Waqif, khu chợ truyền thống nổi tiếng tại Doha, mọi tiểu thương đều nói rằng lượng khách du lịch quốc tế đã sụt giảm mạnh. Tại thành phố Lusail, màn trình diễn nhạc nước được dàn dựng công phu ở trung tâm thương mại Place Vendome vào một chiều gần đây vắng bóng người xem.

Du khách tham quan khu chợ chim tại Souq Waqif ở thủ đô Doha, Qatar, hồi đầu tháng 3. Ảnh: AFP

Đối với Qatar, cũng như nhiều nước láng giềng, chiến lược đa dạng hóa kinh tế của họ phụ thuộc vào nguồn vốn nước ngoài bền vững, nguồn cung lao động ngoại quốc ổn định và trên hết là cảm giác an toàn, ổn định, theo báo cáo gần đây của Frederic Schneider, chuyên gia nghiên cứu cấp cao tại Hội đồng các Vấn đề Toàn cầu Trung Đông.

"Nhưng những hình ảnh sân bay Qatar trong tình trạng cảnh báo không kích và nhà máy Ras Laffan bị tên lửa tấn công được phát sóng trên toàn thế giới là thứ hoàn toàn trái ngược với cảm giác ổn định", Schneider viết.

Về phần mình, chính phủ Qatar đang nỗ lực xây dựng lại hình ảnh ổn định, đồng thời bảo vệ người dân khỏi những cú sốc từ cuộc khủng hoảng. Do Qatar nhập khẩu tới 90% lượng lương thực của đất nước nên tình trạng bế tắc đường biển buộc họ phải tái cấu trúc mạnh mẽ các chuỗi cung ứng.

Nông sản tươi sống từ châu Âu và ngũ cốc từ châu Mỹ giờ đây đang được vận chuyển bằng tuyến đường hàng không tốn kém hoặc chở bằng xe tải qua Arab Saudi.

Những biến động thông thường sẽ dẫn đến lạm phát phi mã, nhưng giá cả các mặt hàng nhập khẩu tại Qatar, như bơ hiện được vận chuyển bằng đường hàng không từ những nơi như Tanzania, chỉ tăng khoảng 5% đến 10%. Đây là kết quả từ các biện pháp trợ cấp mạnh tay của chính phủ nhằm giữ ổn định chi phí sinh hoạt.

Người dân cho biết nhìn chung họ vẫn cảm thấy an toàn, song vụ tấn công vào Ras Laffan vẫn để lại nỗi bất an dai dẳng. Một số người ở Doha kể họ đã chứng kiến cột lửa khổng lồ bùng lên phía chân trời vào đêm xảy ra vụ tập kích. Ngọn lửa dữ dội đến mức có thể nhìn thấy từ thủ đô, kèm theo mùi khói khét lẹt.

Các chuyên gia kinh tế dự báo ngay cả khi doanh thu LNG có biến mất trong nhiều năm, tiềm lực tài chính dồi dào vẫn cho phép Qatar tiếp tục trả lương và duy trì những dịch vụ thiết yếu.

Vị trí của Qatar và các quốc gia láng giềng khu vực. Đồ họa: Guardian

Đồng thời, nhà chức trách cũng đang gây áp lực buộc các công ty quốc tế phải quay trở lại nhằm ngăn chặn dòng vốn và nhân tài nước ngoài tháo chạy. Họ lo ngại nếu các doanh nghiệp bị bỏ mặc cho sụp đổ, lực lượng lao động phần lớn là người ngoại quốc tại Qatar có thể nhanh chóng biến mất.

"Nếu xảy ra một cuộc di cư của người nước ngoài, tình hình sẽ trở nên khá đáng sợ với Qatar", Helal từ Asia Group, cảnh báo. "Cho đến nay, chính quyền Qatar đã làm tốt việc trấn an và xử lý hậu quả. Nhưng liệu có một lỗ hổng ngân sách lớn đang hình thành hay không? Chắc chắn là có. Điều đó thực sự phụ thuộc vào việc eo biển Hormuz sẽ còn bị đóng cửa trong bao lâu nữa".

Qatar cùng các nước vùng Vịnh đã một số lần can thiệp, đề nghị ông Trump không tiến hành các hoạt động quân sự quy mô lớn nhắm vào Iran trong giai đoạn đàm phán, bởi họ biết rằng bất cứ đòn đáp trả nào của Tehran cũng sẽ giáng thêm đòn nặng nề vào nền kinh tế của mình.

Điều đó lại một lần nữa xảy ra vài ngày qua, khi ông Trump ngày 18/5 thông báo đã lên kế hoạch nối lại không kích Iran, nhưng quyết định hoãn lại sau khi nhận được đề nghị từ các lãnh đạo Qatar, Arab Saudi và Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) trong bối cảnh "những cuộc đàm phán nghiêm túc đang diễn ra".

Vũ Hoàng (Theo AFP, AP, Reuters)