Bài toán 'học thật, thi thật': Phá thế độc đạo cửa hẹp một kỳ thi

38 minutes ago 4

Quảng Cáo
0943778078

Mệnh lệnh đầy quyết liệt của Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn 'Phải học thật, thi thật, tài năng thật' tại hội nghị Giám đốc Sở GD-ĐT mới đây một lần nữa làm nóng lên một từ khóa vốn đã âm ỉ suốt nhiều năm qua: trả lại chất lượng giáo dục thực chất thông qua bài toán 'học thật, thi thật'.

Thế nhưng vì sao một mục tiêu mang tính sống còn như vậy mà chặng đường ngót 2 thập niên qua vẫn cứ loay hoay trong vòng luẩn quẩn? Và đâu là lối thoát căn cơ để giải phóng tư duy giáo dục khỏi chiếc áo giáp áp lực của xã hội?

Khi khẩu hiệu bị bủa vây bởi tâm lý khủng hoảng

Có những câu hỏi cần lời giải đáp cho bài toán "học thật, thi thật". Vì sao người ta vẫn muốn gian lận? Đó là hệ quả của tâm lý khủng hoảng sinh tồn khi lối ra chất lượng quá hẹp.

Nhìn vào cảnh lạm phát điểm chuẩn ĐH hay tỷ lệ chọi lớp 10 công lập căng thẳng hơn thi đại học, phụ huynh bị bủa vây bởi nỗi sợ con mình bị bỏ lại phía sau. Khi điểm số định đoạt vị thế xã hội, lòng tự trọng học thuật dễ dàng bị đánh bại bởi tư duy thực dụng: phải đỗ bằng mọi giá, kể cả dùng tiểu xảo, học tủ hay "làm đẹp" hồ sơ bằng mọi cách.

Vụ án nâng điểm chấn động năm 2018 tại Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình là minh chứng cho câu hỏi vì sao họ vẫn "dám" gian lận? Những người nhúng tay thao túng điểm số đều là cán bộ có quyền lực, dọn đường cho con em mình bằng tư duy "tiền tệ, quan hệ". Họ dám đánh đổi vì mang tâm lý đặc quyền và tin rằng cái giá của sự thành công lớn hơn nỗi sợ bị trừng phạt. Khi tâm lý "ai cũng chạy, mình không chạy là dại" chiếm thế thượng phong, ranh giới của sự "không dám" hoàn toàn sụp đổ. Mới đây nhất, chuyện xảy ra ở Trường chuyên Tuyên Quang càng chứng minh sự yếu thế của phương châm "không dám".

Thực tế này đặt ra câu hỏi vì sao hệ thống vẫn "có thể" bị gian lận? Để trả lời, cần suy tận gốc nguyên nhân sâu xa và chỉ khi nào xóa bỏ tận gốc nguyên nhân mới đổi thay căn bản phần ngọn. Các rào cản kỹ thuật luôn bất lực trước sự tiến hóa của tâm lý đối phó. Khi siết chặt phòng thi, gian lận lập tức dịch chuyển sang "lạm phát" điểm học bạ, học vẹt chứng chỉ cấp tốc, luyện thi tràn lan hay những giải thưởng khoa học kỹ thuật mang đậm dấu ấn làm thay của người lớn. Áp lực chỉ tiêu từ nhà trường, áp lực thành tích của giáo viên và kỳ vọng của phụ huynh tạo thành một "thỏa hiệp ngầm", biến bộ lọc quản lý thành tấm màn che phủ rỗng bên trong.

Cần kiến tạo "đại lộ đủ rộng" để xóa thế độc đạo "cửa hẹp"

Muốn người dân thôi chen lấn, hệ thống phải chủ động kiến tạo những đại lộ mới, biến hành trình học tập thành một mạng lưới đa lộ trình thay vì một chiếc phễu đào thải khốc liệt. Các giải pháp có thể thực hiện như sau.

Biến trường nghề thành "đại lộ chất lượng cao" thay vì chiếc "vé vớt": Để phân luồng thực chất sau bậc THCS, mô hình đào tạo song hành (học văn hóa rút gọn kết hợp học nghề) cần được chuẩn hóa tối đa. Một học sinh (HS) bước ra khỏi trường nghề ở tuổi 18 cần sở hữu đồng thời bằng tốt nghiệp phổ thông và bằng cao đẳng thực hành, đi kèm quyền liên thông ĐH được luật hóa rõ ràng. Khi các trường ĐH tốp đầu, doanh nghiệp, cơ quan nhà nước dành một tỷ lệ hợp lý để tuyển thẳng những "bàn tay vàng" xuất sắc, định kiến xã hội sẽ tự khắc lung lay.

Trên thế giới, không ít quốc gia đã thực hiện một hệ giáo dục kép, phân luồng HS từ sớm, từ xa. Số HS đi vào các trường vẫn có thể chuyển sang hướng hàn lâm nếu quá trình học nảy sinh nhu cầu và khả năng mới.

Điều mấu chốt trong giải pháp này là thu nhập thực tế giữa một kỹ sư và một thợ kỹ thuật lành nghề không quá chênh nhau.

Kế tiếp, cần đa dạng hóa bộ công cụ tuyển sinh để khai tử tư duy "một kỳ thi định đoạt tương lai". Giáo dục hiện đại cần hướng tới việc tín chỉ hóa bậc THPT, cho phép HS tích lũy sớm các môn đại cương của ĐH từ trước để xét tuyển thẳng. Đồng thời, các trường ĐH cần dịch chuyển mạnh mẽ sang các kỳ thi đánh giá năng lực chuyên biệt. Khi các bộ lọc được cá nhân hóa, áp lực học tủ, học mẹo để tranh nhau từng phần tư điểm sẽ tự động biến mất.

Cần tận dụng giáo dục số để mở rộng "cánh cửa ảo" những giá trị thực: Mô hình ĐH số quốc gia (Cyber University) chính là lời giải cho bài toán quá tải hạ tầng đô thị. Bằng cách ban hành khung pháp lý công nhận tín chỉ chéo từ các nền tảng giáo dục trực tuyến uy tín toàn cầu, nhà nước sẽ mở ra cơ hội học tập trọn đời với chi phí tối thiểu.

Cuối cùng là phải có "cách mạng" tuyển dụng từ thị trường lao động: Nhà nước cần đi đầu bằng việc sửa đổi quy định tuyển dụng công chức, viên chức: mạnh dạn xóa bỏ rào cản bằng ĐH đối với các vị trí thực hành, hành chính thông thường; thay vào đó là hệ thống "hộ chiếu kỹ năng" chuẩn hóa quốc gia.

Khi doanh nghiệp tuyển dụng dựa trên năng lực thực tế thay vì độ danh giá của tấm bằng, bài toán "học thật" sẽ tự động tìm thấy lời giải. Đó là lý do mà Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đã khẳng định: "Thị trường lao động là thước đo của học thật, thi thật".

Bước đệm chiến lược 10 năm: bản lề từ cột mốc 2027

VN cần một bước đệm kéo dài ít nhất 1 thập niên để hoàn thành hệ thống thích nghi.

Trong tình hình tiềm lực kinh tế, nhận thức nhạy bén của xã hội, sự phát triển mạnh mẽ của tư duy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số ở kỷ nguyên đất nước vươn mình…, bước đệm như vậy có rút ngắn còn 5 năm. Tức đến năm 2030 xã hội chuyển từ tâm lý không dám, không muốn và không thể sang tâm lý không cần, không quan tâm, không nghĩ đến tiêu cực, không chen lấn vào "cửa hẹp ĐH". Trọng tâm của giai đoạn chuyển giao này chính là cuộc cách mạng về triết lý tổ chức thi, bắt đầu từ kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2027.

Tuy nhiên, để bước đệm này không biến tướng thành "trận chiến làm đẹp học bạ", ngành giáo dục phải thiết lập 2 chốt chặn kỹ thuật: số hóa và giám sát chéo kết quả học bạ giữa các địa phương để triệt tiêu vấn nạn "thương mại hóa" điểm số; đồng thời các trường ĐH phải hoàn toàn độc lập, tự xây dựng bộ lọc năng lực riêng để tuyển sinh đầu vào thay vì phụ thuộc vào điểm tốt nghiệp THPT.

Một thập niên là khoảng thời gian vừa đủ để một thế hệ HS bước vào lớp 1 và ra trường dưới một triết lý mới. Bắt đầu từ cột mốc năm 2027, việc thu hẹp kỳ thi quốc gia về đúng chức năng "bảo hiểm" sẽ là bước đi thực tế nhất để cởi bỏ chiếc áo giáp áp lực cho xã hội, dọn đường cho những cải cách chiều sâu bén rễ và phát triển bền vững.

Thay đổi căn bản điều kiện dự thi tốt nghiệp THPT

Thay vì dùng kỳ thi tốt nghiệp THPT như một cây gậy phân loại khốc liệt, hệ thống cần biến nó thành một "tấm lưới bảo hiểm" đúng nghĩa.

Bước đột phá cốt lõi là thay đổi căn bản điều kiện dự thi: Toàn bộ HS có kết quả học bạ đạt mức khá, giỏi trở lên trong suốt bậc THPT sẽ được xét công nhận tốt nghiệp mà không cần trải qua kỳ thi quốc gia. Kỳ thi lúc này sẽ được thu hẹp quy mô tối đa, chỉ tổ chức dành riêng cho nhóm thí sinh có điểm học bạ từ mức trung bình/đạt trở xuống.

Giải pháp này mang lại những lợi thế tối ưu hóa nguồn lực và giải nén tâm lý xã hội vô cùng to lớn:

Tối ưu hóa ngân sách và giảm tải áp lực hạ tầng: Số lượng HS xếp loại học lực khá và giỏi ở bậc THPT hiện nay dao động từ 75 - 85% tổng lượng HS toàn quốc. Do đó, quy mô kỳ thi quốc gia hằng năm sẽ lập tức giảm từ 1 triệu thí sinh xuống chỉ còn khoảng 150.000 - 250.000 thí sinh. Việc cắt giảm đến 80% áp lực phòng thi giúp ngân sách tiết kiệm hàng ngàn tỉ đồng và giảm nhiệt 4/5 áp lực căng thẳng cho toàn xã hội.

Điều này sẽ trả lại giá trị thực cho trường học: Khi học bạ khá, giỏi là tấm vé thông hành trực tiếp, HS buộc phải nỗ lực học tập thực chất một cách bền bỉ trong suốt 3 năm, loại bỏ triệt để vấn nạn học tủ, học mẹo kiểu "nước đến chân mới nhảy" để ứng phó với một kỳ thi cuối cấp đầy may rủi.

Ngoài ra, còn biến kỳ thi thành cơ hội sửa sai nhân văn. Đối với nhóm 20 - 25% HS có học bạ dưới khá, kỳ thi quốc gia không còn là bản án đào thải mà đóng vai trò như một chiếc "phao cứu sinh"; mở ra cơ hội để những HS phát triển muộn hoặc gặp hoàn cảnh đặc biệt dùng bài thi chuẩn hóa chứng minh năng lực thực tế tại thời điểm cuối cấp, giành quyền tốt nghiệp một cách sòng phẳng.

Read Entire Article