Chinh phục những vì sao - Kỳ 2: Mỹ - Liên Xô chạy đua khám phá vũ trụ

Và điều rất đặc biệt là chương trình này ở hai quốc gia đều có sự đóng góp quan của người Đức - chính các kỹ sư từng là đảng viên quốc xã như Wernher von Braun đã chế tạo tên lửa V-2 để giội lửa vào đảo quốc Anh.

Ban đầu cuộc đua phát triển tên lửa của Mỹ và Liên Xô chủ yếu cho nhiệm vụ quân sự, đặc biệt là phóng đầu đạn hạt nhân. Tuy nhiên, khi bùng nổ cuộc tranh đua vào không gian, chính nền tảng khoa học tên lửa này là sức mạnh cốt lõi để đưa vệ tinh và con người lên vũ trụ.

Ngày vui của Liên Xô, ngày buồn của Mỹ

Từ năm 1955, Tổng thống Mỹ Dwight D. Eisenhower đã công bố Năm địa vật lý quốc tế (IGY) và hứa hẹn phóng vệ tinh đầu tiên. Vài ngày sau, Liên Xô cũng tuyên bố sẽ phóng vệ tinh của mình.

Hai năm sau, ngày 4-10-1957, sự kiện Sputnik 1 trở thành vệ tinh nhân tạo đầu tiên của nhân loại do Liên Xô phóng thành công bởi tên lửa R-7 mở ra kỷ nguyên chinh phục vũ trụ.

Mặc dù vệ tinh ban đầu này chỉ là bộ phát tín hiệu bíp bíp từ không gian, hoạt động được ba tuần thì cạn pin và bốc cháy khi rơi vào bầu khí quyển ngày 4-1-1958 nhưng Liên Xô đã khiến Mỹ choáng váng.

Họ đã dẫn trước Mỹ 1-0 dù Mỹ mới là nước phát triển thành công vũ khí nguyên tử trước và tự tin sự phát triển khoa học được hỗ trợ bởi sức mạnh kinh tế vượt trội.

Roger D. Launius - sử gia chính của NASA, người từng viết hơn 20 cuốn sách và hàng trăm bài báo về lịch sử hàng không vũ trụ - đã kể lại tình hình nước Mỹ trước sự kiện Liên Xô phóng thành công vệ tinh đầu tiên.

Trong bài "Sputnik và nguồn gốc của kỷ nguyên vũ trụ" trên trang NASA, Roger D. Launius viết G. Mennen Williams, thống đốc Đảng Dân chủ của Michigan, thậm chí còn ngậm ngùi làm bài thơ:

"Ôi vệ tinh Sputnik bé nhỏ, bay cao

với tiếng bíp đặc trưng của Moscow...

và chú Sam đang ngủ say...".

Bài viết của Roger D. Launius được mở đầu: "Ít người Mỹ nào coi buổi tiếp đón hôm thứ Sáu, ngày 4-10-1957 tại Đại sứ quán Liên Xô ở Washington, D.C. là điều gì đó bất thường. Đây là sự kiện đỉnh điểm thích hợp cho tuần hội nghị khoa học quốc tế.

Trong thế giới Chiến tranh lạnh đầy mưu mô và những âm mưu quốc tế giữa Mỹ và Liên Xô, đó cũng là cơ hội để thu thập thông tin tình báo an ninh quốc gia và tham gia vào những trò chơi nhỏ nhặt nhằm thể hiện hơn thua giữa hai đối thủ.

Nhưng sự kiện này lại hoàn toàn khác. Cuộc cạnh tranh vẫn tiếp diễn nhưng không hề nhỏ nhặt. Ở một mức độ đáng kể, tuyên bố của Liên Xô tối hôm đó đã thay đổi cục diện Chiến tranh lạnh".

Sử gia này kể rằng trong tiệc diễn ra tại tầng hai ở Sứ quán Liên Xô, chính Walter Sullivan - ký giả tờ New York Times - lại là người đầu tiên nhận được tin báo từ Hãng thông tấn Tass rằng Liên Xô vừa phóng thành công Sputnik 1, vệ tinh nhân tạo đầu tiên bay quanh Trái đất.

Sau đó, Sullivan đã báo lại cho Richard Porter, một thành viên ủy ban IGY Hoa Kỳ.

"Khuôn mặt đỏ ửng của Porter càng đỏ hơn khi nghe tin này dù ông cũng nghi ngờ về việc Sputnik sắp được phóng. Ông len lỏi qua đám đông các nhà khoa học, chính trị gia, nhà báo, khách khứa và gián điệp để tìm Lloyd Berkner".

Lưu ý Hagen, chính là nhà khoa học cấp cao tại Phòng nghiên cứu hải quân Mỹ, đã lãnh đạo nỗ lực của Mỹ trong việc phóng vệ tinh cho IGY, có tên dự án Vanguard bị chậm tiến độ và vượt ngân sách. Rồi chính Liên Xô đã phóng thành công vệ tinh trước, người Mỹ đã tụt hậu.

"Khi được thông báo tin tức, Berkner thể hiện sự duyên dáng đặc trưng của quý ông miền Nam lịch lãm. Vỗ tay thu hút sự chú ý, ông yêu cầu im lặng.

"Tôi muốn đưa ra một thông báo - ông tuyên bố - Tôi vừa được tờ New York Times thông báo rằng một vệ tinh Liên Xô đã đi vào quỹ đạo độ cao 900km. Tôi xin chúc mừng các đồng nghiệp Liên Xô về thành tựu này".

Ở phía bên kia phòng khiêu vũ, mặt Hagen tái mét. Họ (Liên Xô) đã đánh bại nỗ lực phóng vệ tinh Vanguard của Mỹ vào không gian. Liệu họ có thực sự là quốc gia vĩ đại nhất trên Trái đất, như các nhà lãnh đạo của họ vẫn thường xuyên nhắc nhở bất cứ ai chịu lắng nghe?

Liệu họ có thực sự sẽ chôn vùi chúng ta như Thủ tướng Liên Xô Nikita Khrushchev đã tuyên bố tại Liên hợp quốc? Mỹ có thể làm gì để lấy lại được sự tôn trọng quốc tế?", sử gia Roger D. Launius ghi lại.

Kỷ nguyên vũ trụ bắt đầu

"Nỗi xáo trộn nội tâm mà Hagen cảm nhận được vào "Đêm Sputnik" như ngày 4 và 5-10 được biết đến, đã vang vọng khắp dư luận Mỹ trong những ngày sau đó.

Hai thế hệ sau sự kiện này, thật khó diễn tả bằng lời phản ứng của người Mỹ đối với vệ tinh Liên Xô.

Từ ngữ duy nhất có thể diễn tả được tâm trạng vào ngày 5-10 là "cuồng loạn". Một sự xáo trộn tinh thần tập thể và sự tự vấn lương tâm đã diễn ra sau đó khi xã hội Mỹ vật lộn để tìm câu trả lời cho những câu hỏi của Hagen.

Gần như ngay lập tức, hai cụm từ đã xuất hiện trong từ điển tiếng Mỹ để định nghĩa thời gian, "trước Sputnik" và "sau Sputnik". Cụm từ khác nhanh chóng thay thế các định nghĩa trước đó về thời gian là "Kỷ nguyên vũ trụ".

Với sự phóng Sputnik 1, Kỷ nguyên vũ trụ đã ra đời và thế giới sẽ mãi mãi khác đi...".

Sử gia người Mỹ tiếp tục cho rằng trong khi Tổng thống Eisenhower và chính quyền ông chúc mừng Liên Xô và gắng giảm nhẹ tầm quan trọng thành tựu này nhưng họ đã đánh giá sai phản ứng của công chúng đối với sự kiện đó. Việc phóng Sputnik 1 đã tạo ra hiệu ứng "Trận Trân Châu Cảng" đối với dư luận Mỹ...

Một tháng sau, ngày 3-1-1957, Liên Xô lại phóng thành công vệ tinh Sputnik 2 mang theo sinh vật đầu tiên bay lên vũ trụ là cô chó Laika nhưng không có "vé về", tức khả năng thu hồi.

Kết quả cô chó đầu tiên bay lên vũ trụ chỉ sống được vài giờ, còn Sputnik 2 bay trên quỹ đạo đến ngày 14-4-1958 thì bốc cháy khi rơi trở lại bầu khí quyển.

Một tháng sau, ngày 15-5-1958 tại sân bay vũ trụ Baikonur, Liên Xô lại phóng thành công Sputnik 3 với nhiều thiết bị khoa học hơn để nghiên cứu khí quyển, bức xạ vũ trụ...

Cùng thời gian Liên Xô phóng các vệ tinh thứ 2, thứ 3 này, Mỹ cũng khẩn cấp hành động.

Roger D. Launius viết: "Chính quyền Eisenhower buộc phải hành động nhanh chóng để khôi phục lòng tin trong nước và uy tín quốc tế.

Là nỗ lực cụ thể đầu tiên nhằm đối phó với sự dẫn đầu rõ ràng của Liên Xô trong công nghệ vũ trụ, Nhà Trắng tuyên bố rằng Mỹ sẽ thử nghiệm phóng tên lửa đẩy Project Vanguard vào ngày 6-12-1957.

Báo chí được mời đến chứng kiến vụ phóng với hy vọng nó có thể giúp khôi phục lòng tin của công chúng nhưng đó lại là một thảm họa kinh hoàng.

Trong quá trình kích hoạt, tên lửa chỉ bay lên khoảng 90cm so với bệ phóng, rung lắc nhẹ rồi bốc cháy dữ dội. John Hagen, người đã làm việc cật lực để chuẩn bị tên lửa cho chuyến bay, đã vô cùng chán nản".

Tuy nhiên, sau đó người Mỹ đã lấy lại được sức mạnh chinh phục vũ trụ...