24 minutes ago
6
Hồi ấy ở Hà Nội còn có lệ từng tốp trẻ em đi bán báo. Ngày 24.8, tiếng các em lanh lảnh: Báo Cứu quốc! Báo Cứu quốc đây! Nhân dân đổ ra đường chen nhau mua báo Cứu quốc. Chỉ một thoáng trong tay các em đã hết báo, tốp em nào cũng về nơi phát hành đòi báo thêm, nhưng tòa soạn không trao nữa, vì phải dành lại gửi các tỉnh.
Trước đó, ngày 19.8.1945, dưới sự lãnh đạo của Thành ủy Hà Nội, nhân dân thủ đô đã khởi nghĩa thành công lật đổ bộ máy chính quyền của Chính phủ Trần Trọng Kim ở Hà Nội và các vùng lân cận. Hôm ấy, các đồng chí lãnh đạo Đảng dự Hội nghị Tân Trào chưa về Hà Nội. Chiều 21.8.1945, các đồng chí Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Vũ Đình Huỳnh và Trần Huy Liệu mới về đến Hà Nội.
Nhà báo Nguyễn Trí Uẩn trong lưu trữ mật thám Pháp (1937)
Ảnh: Tư liệu Trung tâm LTQG 1
Sáng 22.8.1945, Ban Thường vụ Xứ ủy Bắc bộ họp. Tranh thủ giờ nghỉ giải lao, đồng chí Đan (bí danh của đồng chí Xuân Thủy) gặp đồng chí Trường Chinh đề nghị:
- Xin anh cho báo Cứu quốc xuất bản công khai và báo ra hằng ngày (hồi bí mật đồng chí Xuân Thủy phụ trách báo Cứu quốc).
Đồng chí Trường Chinh bằng lòng ngay:
- Đồng ý. Báo càng ra nhanh càng tốt.
- Thưa anh, tòa soạn đã có đầy đủ người viết bài nhưng không ai biết điều khiển nhà in vì trước đây in litô. Xin anh giới thiệu cho một người làm việc ấy.
Những năm 1936 - 1939, đồng chí Trường Chinh phụ trách báo Le Travail (báo Lao động), nên chỉ mấy giây suy nghĩ đồng chí trả lời ngay:
- Tìm anh Nguyễn Trí Uẩn.
Anh Uẩn đã làm việc ở báo Le Travail với chúng tôi hơn một năm và sau anh Uẩn, anh Đào Duy Kỳ phụ trách báo Thế giới, cơ quan tuyên truyền của Đoàn Thanh niên Dân chủ.
- Địa chỉ anh Uẩn ở đâu?
Lại mấy giây suy nghĩ rồi đồng chí Trường Chinh trả lời:
- Năm 1943, tôi giới thiệu anh Nguyễn Trí Uẩn về sinh hoạt và hoạt động trong một tổ Thanh niên Cứu quốc ở Hà Nội. Tổ trưởng là anh Phí Văn Bái. Anh Lê Quang Đạo có báo cáo với tôi, tổ này hoạt động tốt, trong tổ có mấy nhà văn và nhà báo, anh cứ hỏi Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội là biết ngay.
Ban biên tập báo Cứu quốc (1945). Nhà báo Nguyễn Trí Uẩn đứng hàng đầu, ngoài cùng bên trái
Ảnh: Tư liệu KMS
Đồng chí Xuân Thủy về tòa soạn định cử người đi gặp Thành ủy Hà Nội thì anh Phạm Văn Hảo ở tòa soạn nói ngay:
- Tôi là bạn của anh Uẩn, tôi và anh đến ngay 101 Hàng Đào là hiệu sách của chị Uẩn chắc sẽ gặp và biết anh Uẩn ở đâu.
Hôm ấy, anh Uẩn có nhà. Anh Hảo giới thiệu anh Xuân Thủy với anh Uẩn. Anh Xuân Thủy nói ngay với anh Nguyễn Trí Uẩn:
- Anh Trường Chinh giới thiệu anh về báo Cứu quốc làm việc với chúng tôi. Anh phụ trách kỹ thuật ấn loát. Báo cần ra ngay, anh cho biết in báo ở nhà in nào tốt nhất?
- Sao lại phải in nhà in tư nhân? - Anh Uẩn đặt câu hỏi xong liền nói tiếp luôn - Ngày 19.8 khởi nghĩa thành công, thì ngày 20.8, tôi ở nơi khác về ngay Hà Nội. Tôi đã đi quan sát nhiều cơ sở kinh tế của Pháp ở phố Tràng Tiền, một nhà in lớn của Pháp là nhà in Taupin sau ngày 9.3, Nhật đảo chính bắt chủ nhà in người Pháp, nhà in vẫn niêm phong. Ta đến trưng tập về dùng.
- Việc này giao luôn cho anh được không? - Đồng chí Xuân Thủy hỏi.
Anh Uẩn nhận. Sau đó, anh Nguyễn Trí Uẩn đến gặp anh Võ Nguyên Giáp, thành viên Ủy ban Dân tộc Giải phóng, sau đó ít ngày trở thành Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Hai anh đã quen biết nhau từ Phong trào Bình dân 1936 - 1939 ở Hà Nội. Anh xin lệnh trưng tập nhà in Taupin và bốn anh giải phóng quân cùng đi thi hành.
Báo Cứu quốc công khai ra số đầu tiên
Ảnh: lưu trữ của tác giả
Chỉ buổi sáng 23.8.1945, mọi việc xong xuôi. Toàn bộ các máy trong nhà in Taupin đã đưa về trụ sở Tổng bộ Việt Minh ở phố Hàng Trống, nay là trụ sở của báo Hà Nội mới. Ngay buổi chiều công nhân đã làm việc.
Mới 5 giờ sáng 24.8.1945, đã có mấy trăm người đến trước trụ sở Tổng bộ Việt Minh chờ mua báo. Các anh em trong tòa soạn và các công nhân đúng 6 giờ sáng mở cửa đem báo ra bán. Có người mua hàng trăm tờ đem ra ngoại ô bán. Các báo hằng ngày ở Hà Nội như báo Trung Bắc Tân Văn, Ngọ báo, Đông Phát... chỉ in 3.000 - 4.000 tờ hằng ngày.
Hôm 24.8.1945, không kể báo Cứu quốc gửi đi các tỉnh, riêng ở Hà Nội để báo phát hành tới mấy chục vạn tờ, các anh em trong tòa soạn, công nhân làm việc suốt đêm và cả buổi sáng 24.8.1945 mà không ai biết mệt. Đó là ngày báo Cứu quốc xuất bản công khai ở Hà Nội, thủ đô nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa. (còn tiếp)
(Trích Hồi ức tháng năm, tác giả Phí Văn Bái, NXB Thanh Niên 2001)
