53 minutes ago
4
Mỗi ngày ông phải "cày" liên tiếp vài ba tiểu thuyết đăng từng kỳ trên nhiều nhật báo, tuần báo khác nhau - trong đó có Xóm Bàu Láng. Thế rồi, vì thời cuộc, những trang báo có in tiểu thuyết nhiều kỳ của mình, nhà văn Sơn Nam không còn giữ lại được. Những năm tháng trôi qua, Xóm Bàu Láng trong trí nhớ ông là đứa con đã đi xa và thất lạc.
Bìa cuốn sách Hương rừng Cà Mau của NXB Trẻ
ẢNH: TƯ LIỆU
Không ngờ trong một dịp mua sách cũ trên đường Trần Huy Liệu (TP.HCM), tôi đã tìm thấy cuốn tiểu thuyết này. Thì ra một tư nhân làm sách thời đó (có lẽ cũng là người "mê" Sơn Nam) đã lẳng lặng cắt từng trang in trên báo, gom lại cho đầy đủ rồi xin phép xuất bản. Dĩ nhiên trong trường hợp "tế nhị" này, nhà văn không được hưởng nhuận bút, không được biên tập sửa chữa câu cú và cũng không có sách biếu, không biết sách được in. Sách tung ra thị trường, thiên hạ tìm đọc ào ào, chỉ riêng tác giả thì... không biết! Nay NXB Trẻ đã tái bản tiểu thuyết này.
Thời gian này, Sơn Nam viết nhiều. Ngoài tiểu thuyết Xóm Bàu Láng, Thuyền ra cửa biển in từng kỳ trên Tiểu thuyết thứ năm; Vạch một chân trời in trên Nghệ thuật… còn có những tác phẩm được xuất bản như Chim quyên xuống đất (1963), Vọc nước giỡn trăng (1965), Hai cõi u minh (1965), và nhất là Hình bóng cũ. Khi trả lời phỏng vấn một tạp chí tại miền Nam trước năm 1975, nhà văn Sơn Nam cho biết "thích nhất" tác phẩm Hình bóng cũ.
Hương rừng Cà Mau gây tiếng vang lớn
Tác phẩm làm nên sự sáng giá của Sơn Nam thời kỳ đó phải kể đến tập truyện ngắn Hương rừng Cà Mau, loạt truyện ngắn này được in trên báo Nhân loại, Tiểu thuyết thứ năm… Thử hỏi, tại sao trong thời điểm đó, Sơn Nam viết về phong tục miền Nam, về văn minh miệt vườn thể hiện qua Hương rừng Cà Mau, trong hồi ký của mình ông cho biết khi viết loạt truyện này phải cân nhắc nhằm đạt đến hai điều: Thứ nhất, sau khi in, anh em "trong khu" nếu có đọc được thì cũng không buồn Sơn Nam, ông vẫn là người của thời "chín năm" chứ không đổi dạ thay lòng. Thứ hai, những truyện ngắn này không chỉ phù hợp với "khẩu vị" của người đọc đương thời mà qua đó phải ngụ ý rằng, thiên nhiên và con người ở mảnh đất chót vót cực Nam của Tổ quốc là một phần không thể tách rời của non sông nước Việt.
Nay đọc lại, ta còn tìm lại được sinh hoạt, tính cách, nếp sống của bà con mình thời khẩn hoang qua các truyện ngắn như Cô Út về rừng, Miễu Bà Chúa Xứ, Mùa len trâu, Tình nghĩa giáo khoa thư, Bắt sấu rừng U Minh Hạ, Hát bội giữa rừng... Có lần trao đổi với anh em nhà văn trẻ chúng tôi, ông tâm sự: "Đi khẩn hoang là theo nếp sống tùy tiện. Thấy bầy vịt của ai đó lội trên sông, cứ bắt một con mà ăn thịt, nếu chủ hay thì cứ xin lỗi là yên vui. Gặp ai yêu mình, mình cứ yêu trở lại, muốn kết nghĩa vợ chồng thì hãy tùy hoàn cảnh. Gặp ai rao giảng đạo lý nào thì cũng nghe, gẫm lại có từ bi bác ai, làm lành tránh dữ là được. Đem việc khẩn hoang là đề tài "ăn khách" vì nó còn lẩn quẩn trong ký ức tập thể của người Sài Gòn và các tỉnh lỵ phía đồng bằng. Đánh cọp, bắt sấu, lươn rùa ếch rắn. Mô tả việc khẩn hoang thời Pháp thuộc để khơi dậy sự đấu tranh chống thiên nhiên, chống cường hào ác bá thời Pháp. Viết nghiêm túc, thật lòng, không cường điệu, tức là mình đã có chánh nghĩa".
Kiểu "dã sử hiện đại" này người đọc hiểu ngay vì nó đánh động tiềm thức, gợi lòng yêu nước, nhớ ông bà. Hào khí Nam bộ trong Hương rừng Cà Mau ngay lập tức được những người có lương tri ủng hộ.
Sau khi Hương rừng Cà Mau xuất bản đã gây tiếng vang lớn, Sơn Nam vẫn tiếp tục viết đề tài này trên các tờ báo, tạp chí mà ông cộng tác. Khi NXB Trẻ đứng ra mua toàn bộ bản quyền của nhà văn Sơn Nam, tôi đã giúp nhà văn Sơn Nam một việc khiêm tốn: sưu tập lại các truyện ngắn của ông đã in trên tờ Hương quê, cũng nằm trong chủ đề của Hương rừng Cà Mau.
Việc làm này không dễ, ít người sưu tập vì tạp chí này "tặng miễn phí" (có ghi rõ ngoài bìa) chứ không phát hành ngoài thị trường, nó được thực hiện nhằm "Phục vụ nông thôn - Cải tiến nông nghiệp", mỗi kỳ chỉ in một truyện ngắn của Sơn Nam hoặc Bình Nguyên Lộc. May mà trong kho tư liệu của tôi có sưu tập được tạp chí này, nhờ vậy có gần 30 truyện ngắn được giới thiệu với thế hệ trẻ.
Hầu hết các truyện ngắn này hấp dẫn ở chỗ Sơn Nam cũng lấy bối cảnh từ đồng bằng sông Cửu Long. Từ tính cách nhân vật cho đến ngôn ngữ đối thoại đậm đặc bản sắc của con người miền Nam nước Việt. Những địa danh lạ lẫm như sông Trèm Trẹm, kinh xáng Xà No, rạch Xẻo Quao... dần dần trở nên thân thuộc với người đọc. Đó là thế mạnh về vốn sống của Sơn Nam. (còn tiếp)
