Năm học mới 2026-2027: Thách thức kép với ngành giáo dục

Ổn định bộ máy sau sắp xếp

Ở góc độ hạ tầng, sự mất cân bằng về cơ hội tiếp cận giáo dục vẫn là một nút thắt lớn. Tại các đô thị lớn như Hà Nội, TPHCM và các khu công nghiệp, áp lực gia tăng dân số cơ học khiến tình trạng quá tải trường lớp và sĩ số học sinh trên một lớp vượt chuẩn chưa thể giải quyết triệt để. Trong khi đó, tại các tỉnh miền núi và nông thôn, việc bảo đảm cơ sở vật chất và thiết bị dạy học tối thiểu nhằm thu hẹp khoảng cách chất lượng giữa các vùng miền vẫn đòi hỏi nguồn lực đầu tư rất lớn.

Trong bối cảnh nguồn lực đất đai, biên chế và quy mô học sinh đòi hỏi phải tối ưu hóa mạng lưới, bài toán sáp nhập các cơ sở giáo dục phổ thông và đại học đang tạo ra những phản ứng dây chuyền. Tinh gọn bộ máy là hướng đi tất yếu, nhưng thực tế triển khai lại phát sinh không ít rào cản.

Tại các vùng khó khăn, việc gộp các điểm trường lẻ hoặc sáp nhập trường tiểu học, THCS khiến quãng đường di chuyển của học sinh kéo dài, tiềm ẩn nguy cơ gia tăng tỉ lệ bỏ học. Ngược lại, tại các khu vực đô thị hóa nhanh, việc dồn ép trường lớp lại làm bùng nổ sĩ số, gây quá tải không gian sinh hoạt của học sinh. Việc giải quyết số lượng cán bộ quản lí và nhân viên dôi dư sau sáp nhập đòi hỏi một lộ trình tinh giản nhân văn, đúng pháp luật để tránh gây xáo trộn tâm lí trong đội ngũ.

Một lớp học bậc THCS tại Hà Nội Ảnh: TRỌNG QUÂN

Tất cả áp lực trên đều dồn tụ vào phương thức quản lí và trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở giáo dục. Khi quy mô trường lớp tăng lên sau sáp nhập, mô hình vận hành cồng kềnh và phân tán về địa lí dễ dẫn đến tình trạng đứt gãy thông tin điều hành, làm giảm tính linh hoạt và tăng chi phí vận hành. Sự xung đột về thói quen làm việc, quy trình chuyên môn giữa các đơn vị gộp chung nếu không được xử lí bài bản sẽ gây chia rẽ nội bộ.

Người đứng đầu nhà trường phải gánh vác áp lực rất lớn về mặt chất lượng. Khi gộp các đơn vị có chất lượng đầu vào và đầu ra chênh lệch, hiệu trưởng rất dễ rơi vào bẫy bình quân hóa chất lượng, làm mất đi thế mạnh mũi nhọn vốn có. Gánh nặng hậu cần, giải quyết nhân sự dôi dư và tài sản công cũng dễ lấn át vai trò thủ lĩnh chuyên môn, khiến thời gian dành cho việc dự giờ, chỉ đạo giảng dạy và phát triển chương trình bị thu hẹp.

Năm học 2026-2027 đặt ra những yêu cầu rất cao về bản lĩnh quản trị và năng lực chuyên môn của toàn ngành giáo dục. Sau nhiều năm triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018, hệ thống giáo dục bước vào giai đoạn đòi hỏi những thay đổi phải thể hiện rõ hơn trong từng lớp học, từng giờ dạy và kết quả học tập của học sinh. Điều đó đặt ra một câu hỏi lớn: Hệ thống giáo dục có đủ nguồn lực để thực hiện đồng thời tất cả những yêu cầu mới hay không? Đây mới là thách thức thực sự của năm học 2026-2027.

Điểm nghẽn chưa thể tháo gỡ

Ngành giáo dục vẫn chịu áp lực lớn từ tình trạng thiếu hụt và mất cân đối đội ngũ giáo viên. Tình trạng thiếu giáo viên cục bộ tiếp tục diễn ra, nhất là ở những môn học mới, môn tích hợp như Kinh tế và Pháp luật, Nghệ thuật, Tin học. Nhu cầu giáo viên tiếng Anh ngày càng tăng khi chủ trương đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học được đẩy mạnh.

Bài toán nhân lực vì thế ngày càng phức tạp: có nơi thiếu giáo viên, trong khi nơi khác lại khó bố trí đủ việc làm; có môn thiếu kéo dài nhưng tuyển dụng mới không dễ dàng. Đây không chỉ là câu chuyện về số lượng giáo viên mà còn liên quan đến cơ cấu chuyên môn, sự phân bổ giữa các địa bàn và khả năng đáp ứng những yêu cầu mới của chương trình giáo dục.

Trong năm học mới, giáo viên tiếp tục phải đảm nhận nhiều nhiệm vụ hơn. Dạy học 2 buổi/ngày, phát triển năng lực học sinh, tăng cường hoạt động trải nghiệm, giáo dục STEM, ngoại ngữ, công nghệ số và AI… đều đòi hỏi giáo viên có thêm năng lực chuyên môn, thời gian chuẩn bị và những điều kiện hỗ trợ tương ứng.

Nếu chỉ bổ sung nhiệm vụ mà chưa giải quyết căn cơ bài toán nhân lực, nguy cơ đặt ra là đổi mới được thể hiện đầy đủ trên văn bản nhưng lại tạo thêm áp lực và sự quá tải trong lớp học.

Học sinh Hà Nội tại kì thi tuyển sinh lớp 10 Ảnh: DUY PHẠM

Dạy học 2 buổi/ngày là một trong những vấn đề được quan tâm đặc biệt trong năm học mới. Thách thức của mô hình này vì thế không nằm ở việc “xếp thêm một buổi vào thời khóa biểu”, mà là xây dựng được một mô hình giáo dục có chất lượng, trong đó thời gian học thêm thực sự tạo ra giá trị cho học sinh.

TS Lê Đức Thuận, nguyên Trưởng phòng GD&ĐT quận Ba Đình (cũ), Hà Nội cho rằng, áp lực lớn xuất hiện khi nhiều nhiệm vụ mới được triển khai đồng thời. Tuy nhiên, thách thức sâu xa hơn là yêu cầu chuyển từ cách quản lí thiên về thủ tục, kiểm tra tuân thủ và xử lí sự vụ sang quản trị giáo dục thực chất: xác lập mục tiêu, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình, sử dụng dữ liệu để ra quyết định, dự báo rủi ro và cải tiến liên tục.

“Nếu mỗi sự đổi mới lại làm phát sinh thêm hồ sơ hoặc một hệ thống nhập liệu riêng, chuyển đổi số sẽ trở thành gánh nặng số thay vì giải phóng giáo viên và cán bộ quản lí”, ông Thuận nhận định.

“Thước đo cuối cùng của đổi mới không phải là số phần mềm đã được mua, số báo cáo đã hoàn thành hay số nền tảng được triển khai, mà là bốn chuyển biến cốt lõi: học sinh được học tập thuận lợi và an toàn hơn; giáo viên được giảm việc hành chính để tập trung cho chuyên môn; nhà trường vận hành minh bạch, hiệu quả hơn; khoảng cách giữa các nhóm học sinh từng bước được thu hẹp”. TS Lê Đức Thuận nguyên trưởng phòng GD&ĐT quận Ba Đình (cũ), Hà Nội

Để hóa giải những thách thức này, ông Thuận cho rằng ở cấp trung ương, trọng tâm là tiếp tục theo dõi quá trình thực hiện, kịp thời hướng dẫn những vấn đề phát sinh trong phân cấp, sắp xếp mạng lưới trường lớp và cơ cấu đội ngũ; tháo gỡ vướng mắc về biên chế, tài chính và đầu tư.

Ở cấp địa phương, cần xây dựng bản đồ nhu cầu giáo dục đến từng khu vực, từng trường dựa trên các dữ liệu về dân số, khoảng cách đi học, đội ngũ, phòng học, điều kiện bán trú và kết quả giáo dục. Đây phải là căn cứ để sắp xếp trường lớp, bố trí giáo viên và ưu tiên ngân sách cho những điều kiện tác động trực tiếp đến việc học của học sinh. Phân cấp chỉ thực sự hiệu quả khi đi cùng thẩm quyền, con người, dữ liệu và nguồn lực tương ứng. Ở cấp xã, phường, yêu cầu bố trí người phụ trách giáo dục cũng đặt ra đòi hỏi mới về năng lực quản trị.

Đối với nhà trường, đặc biệt là những trường sau sắp xếp, hiệu trưởng cần chuyển từ việc dành phần lớn thời gian xử lí sự vụ sang kiến tạo một hệ thống quản trị hiệu quả: xác định mục tiêu, thiết kế quy trình, phân quyền, phát triển đội ngũ và chịu trách nhiệm về kết quả.