Người trẻ 'hẹp cửa' vào thị trường lao động

Những công việc đơn giản từng giúp sinh viên mới tốt nghiệp bước vào thị trường lao động đang thu hẹp, trong khi doanh nghiệp ngày càng muốn người mới có thể tạo giá trị ngay.

Năm ngoái, Thanh Hoa, 23 tuổi, ở TP HCM, tốt nghiệp ngành marketing. Cô kỳ vọng tìm việc trợ lý marketing, chăm sóc khách hàng hoặc phân tích kinh doanh để làm quen môi trường doanh nghiệp và tích lũy kinh nghiệm.

Tuy nhiên, nhiều vị trí liên quan chuyên ngành đều yêu cầu ứng viên thạo việc hoặc có kinh nghiệm. Cuối cùng, Hoa chuyển sang làm sale bất động sản, nhận hỗ trợ cơ bản 5 triệu đồng cùng hoa hồng doanh số và không được đóng bảo hiểm xã hội. Năm qua, thu nhập bình quân của cô chưa đến 10 triệu đồng mỗi tháng.

"Tôi muốn được phát triển bản thân ở ngành mình học nhưng không có công việc phù hợp để bắt đầu", Hoa nói.

Lao động làm hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp tại Trung tâm dịch vụ việc làm TP HCM. Ảnh: Quỳnh Trần

Theo tiêu chuẩn của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), dù đã gia nhập thị trường lao động, Hoa chưa có một việc làm thỏa đáng (decent work) - công việc có thu nhập công bằng, an toàn, an sinh xã hội, cơ hội phát triển và hòa nhập xã hội.

Hoa không phải trường hợp cá biệt. Báo cáo Xu hướng việc làm thanh niên toàn cầu 2026 của ILO nhận định những công việc từng đóng vai trò "bước đệm" để thanh niên gia nhập thị trường lao động đang thu hẹp. Nhóm này gồm nhiều vị trí văn phòng, hành chính, dịch vụ, bán hàng, sản xuất và một số nghề kỹ thuật; nhiều công việc đòi hỏi kỹ năng trung bình đã giảm đối với lao động trẻ từ năm 2023.

Báo cáo ước tính 6,1% việc làm do thanh niên 15-29 tuổi đảm nhiệm thuộc các ngành nghề chịu tác động lớn từ những thay đổi liên quan đến AI. Trong khi các vị trí văn phòng, hành chính suy giảm, nhu cầu tăng ở một số ngành đòi hỏi trình độ kỹ thuật và tri thức cao như khoa học, y tế, kỹ thuật.

Khảo sát của Navigos Group cũng dự báo một số công việc lặp lại như nhập liệu, hành chính cơ bản, chăm sóc khách hàng theo kịch bản, thu ngân và một phần công việc kế toán có thể thu hẹp trong 3-5 năm tới. Đây vốn là những vị trí thường được người trẻ lựa chọn để bắt đầu sự nghiệp.

AI lấy đi những việc 'bước đệm'

Bà Cao Lê Thanh Loan, Giám đốc cấp cao Dịch vụ khoán việc & Cho thuê lại lao động và Dịch vụ tư vấn về nhân sự, Manpower Việt Nam, cho biết trước đây sinh viên mới ra trường có thể bắt đầu bằng những việc như nhập liệu, scan hồ sơ, soạn thảo văn bản hoặc hỗ trợ các phòng ban. Qua đó, họ làm quen môi trường công sở, học quy trình và tích lũy kinh nghiệm.

"Tuy nhiên, giờ đây các công việc này được AI hỗ trợ và làm thay", bà Loan nói.

Bà lấy ví dụ vị trí trợ lý marketing. Trước đây, sinh viên mới ra trường có thể soạn nội dung, thiết kế đơn giản, tổng hợp dữ liệu. Khoảng hai năm qua, AI và các công cụ tự động hóa đảm nhiệm nhiều phần việc, khiến doanh nghiệp giảm nhu cầu ở vị trí này và chuyển sang tìm người có thể xử lý những nhiệm vụ chuyên sâu hơn.

Anh Tấn Lê, CEO Jobvui Community, cũng chứng kiến sự thay đổi ngay tại doanh nghiệp của mình. Nếu trước đây công ty cần 20-30 người để vận hành ổn định, hiện chỉ duy trì 10-15 người, trong đó nhân sự cốt lõi không quá 10.

"Số người có thể giảm khoảng một nửa nhưng hiệu quả vẫn tương đương, thậm chí cao hơn", anh nói.

Bộ phận chăm sóc khách hàng là ví dụ rõ nhất. Jobvui nhận khoảng 1.000 tin nhắn mỗi ngày. Trước đây, một nhân sự chỉ xử lý được khoảng 50-100 trường hợp, nhưng hiện chatbot AI đảm nhiệm phần lớn câu hỏi. Bộ phận này còn không quá hai người, chủ yếu kiểm soát chất lượng và xử lý tình huống phức tạp. Nhu cầu nhân sự giảm khoảng 70%.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa doanh nghiệp không cần người trẻ. Theo Manpower Việt Nam, 57% doanh nghiệp được khảo sát tăng tuyển lao động trẻ trong một năm qua, 22% giữ nguyên và khoảng 20% giảm tuyển. Nhu cầu tập trung vào kỹ thuật, phát triển mô hình AI, IT - dữ liệu và marketing.

"Vấn đề là doanh nghiệp cần người trẻ theo cách khác trước", bà Loan nói.

Với nhóm doanh nghiệp giảm tuyển, gần một nửa cho biết áp lực chi phí khiến họ ưu tiên nhân sự có thể bắt tay vào việc và tạo giá trị ngay. Bên cạnh đó là tác động của tự động hóa, AI và việc ứng viên thiếu kinh nghiệm thực tiễn. Doanh nghiệp cũng ngày càng chú trọng kỹ năng, thái độ hơn số năm kinh nghiệm.

Điều này tạo ra nghịch lý: người trẻ muốn có việc phải có kinh nghiệm, nhưng muốn có kinh nghiệm lại cần được tuyển dụng.

Trong khi đó, việc thu hẹp các công việc "bước đệm" cũng có thể tạo rủi ro cho chính doanh nghiệp.

"Nếu hôm nay không tuyển người trẻ, ai sẽ trở thành lớp nhân sự có kinh nghiệm trong 5-10 năm tới", bà Loan đặt vấn đề.

Sinh viên Trường Đại học Mở TP HCM tham dự ngày hội việc làm bán thời gian, làm quen nhà tuyển dụng. Ảnh: An Phương

Bà dẫn trường hợp một doanh nghiệp công nghệ lớn từng dùng AI xử lý phần lớn yêu cầu chăm sóc khách hàng, qua đó giảm tuyển nhân viên mới. Sau đó, doanh nghiệp phải tuyển lại và đào tạo lao động trẻ do AI không đáp ứng tốt những tình huống cần sự đồng cảm hoặc xử lý theo hoàn cảnh.

Theo bà Loan, đây là bài toán "đường ống nhân tài". Doanh nghiệp có thể tăng năng suất trước mắt nếu chỉ tuyển người đã thành thạo, nhưng nguồn nhân lực kế cận sẽ cạn dần nếu không có đầu vào. Vì vậy, thay vì giữ lại mọi công việc đơn giản, doanh nghiệp cần tạo cơ hội tích lũy kinh nghiệm thông qua thực tập chất lượng, dự án thật và đào tạo tại nơi làm việc.

Học nghề trước khi bước vào thị trường

PGS.TS Nguyễn Anh Thi, Tổng giám đốc Công ty TNHH Citares, cho rằng ngoài chuyên môn, người trẻ cần hai năng lực mới là sử dụng AI và tự học để thích ứng với công việc liên tục thay đổi.

Ông đề xuất mô hình đào tạo kép theo cách của Đức, trong đó doanh nghiệp trở thành "giảng đường mở rộng" của nhà trường. Sinh viên được tiếp xúc với công việc, thiết bị, công nghệ và tình huống thực tế ngay trong quá trình học, thay vì chờ tốt nghiệp mới bắt đầu học nghề.

Citares đang triển khai mô hình đào tạo thực chiến theo hướng học trên thiết bị, công nghệ, tình huống và dự án thực của doanh nghiệp, nhằm thu hẹp khoảng trống năng lực trong các lĩnh vực tự động hóa, robot và nhà máy thông minh.

Manpower Việt Nam cũng ghi nhận các chương trình thực tập đang thay đổi, từ chỗ chủ yếu phục vụ thủ tục tốt nghiệp sang tham gia dự án thật, sử dụng công cụ thực tế và học những kỹ năng doanh nghiệp cần.

Với người trẻ, CEO Tấn Lê cho rằng yêu cầu một, hai năm kinh nghiệm không nhất thiết đồng nghĩa ứng viên phải có từng ấy thời gian làm việc toàn thời gian. Sinh viên mới tốt nghiệp vẫn có thể chứng minh năng lực qua thực tập, dự án hoặc sản phẩm cá nhân liên quan vị trí ứng tuyển.

AI cũng giúp người trẻ tự nghiên cứu, xây dựng sản phẩm và hoàn thiện portfolio (hồ sơ năng lực) dễ hơn trước.

"Doanh nghiệp cần đổi cách tuyển dụng, hãy mô tả rõ năng lực cần có của ứng viên, thay vì cứng nhắc yêu cầu một, hai năm kinh nghiệm. Điều này giúp người trẻ có cơ hội và thị trường không lãng phí nguồn nhân lực", anh Tấn Lê nói.

Lê Tuyết