Tình thế 'đánh không được, đàm không xong' của ông Trump với Iran

Ông Trump nhiều lần đe dọa "đánh lớn" rồi hủy kế hoạch để đàm phán với Iran, nhưng điều kiện mà Tehran đưa ra lại rất khó chấp nhận với Washington.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tối 1/8 thông báo đã hủy chiến dịch tấn công quy mô lớn vào Iran để "hai bên có thể nhanh chóng đạt thỏa thuận", trong đó trọng tâm là mở lại eo biển Hormuz. Trước đó, ông Trump được cho là đã lên kế hoạch tiến hành đợt không kích khốc liệt mới vào Iran, có thể nhắm vào hạ tầng năng lượng nước này trong hai tuần để "buộc Tehran đầu hàng".

Đây là lần thứ 7 Tổng thống Mỹ dọa đánh rồi thôi với Iran. Trong những lần trước đây, Iran đều bác bỏ sức ép quân sự từ Mỹ và ngày càng kiên quyết hơn trong lập trường đàm phán của mình, thậm chí sẵn sàng kéo dài xung đột cho đến khi Washington phải lùi bước.

Mỹ tiến lùi đều khó

Ông Trump nói rằng Iran chấp nhận đàm phán vì "biết rõ quy mô của cuộc tấn công vì đã thấy mọi thứ đang được chuẩn bị", thêm rằng quan chức hai bên sẽ gặp nhau vào chiều 3/8.

Tehran đến nay chưa phản hồi tuyên bố từ lãnh đạo Mỹ. Hassan Qashqavi, người phát ngôn Ủy ban An ninh Quốc gia thuộc Quốc hội Iran, ngày 2/8 thông báo Iran đang tiến gần đến thỏa thuận với Oman về quản lý eo biển Hormuz, nhưng không đề cập đến Mỹ.

Thực tế này khiến nhiều người bày tỏ hoài nghi về kết quả của cuộc đàm phán mà ông Trump thông báo lần này, bởi những tuyên bố lạc quan về "thỏa thuận sắp đạt được" mà Tổng thống Mỹ đưa ra trước đó đều không thành hiện thực, khi Iran không có dấu hiệu nào cho thấy họ sẵn sàng từ bỏ Hormuz.

Tổng thống Donald Trump trả lời phóng viên trên chuyên cơ Không lực Một ngày 2/8. Ảnh: AP

Iran đã thể hiện rõ rằng họ sẽ chỉ chấm dứt xung đột nếu được kiểm soát eo biển. "Iran muốn Mỹ nhượng bộ về việc cho phép họ thu phí tàu thuyền qua lại Hormuz", một cựu quan chức giấu tên trong chính quyền Tổng thống Trump nói. "Điều đó sẽ giúp công nhận quyền kiểm soát eo biển của họ cả về thông lệ ngoại giao lẫn luật pháp quốc tế".

Nhưng đây lại là điều mà Nhà Trắng hoàn toàn không thể nhượng bộ. Hàng loạt quan chức cấp cao chính quyền Mỹ, trong đó có Ngoại trưởng Marco Rubio, đã cảnh báo không chấp nhận bất kỳ giải pháp nào mà ở đó Iran được quyền kiểm soát Hormuz.

Họ tin rằng điều này sẽ làm suy yếu khả năng răn đe Iran trong tương lai, bởi khi ấy, nhiều quốc gia sẽ phải xin cơ chế miễn trừ trừng phạt của Mỹ để nộp phí cho Iran khi tàu bè lưu thông qua Hormuz. Nó đồng thời khiến cộng đồng quốc tế khó gây sức ép buộc Iran từ bỏ tham vọng hạt nhân hơn.

Tất cả khiến triển vọng cho một giải pháp ngắn hạn trở nên vô cùng mịt mờ, trong khi đàm phán lại càng thêm trắc trở do nội bộ chính quyền Iran vẫn bất đồng về việc đình chiến với Mỹ.

"Xét trên góc độ đàm phán, điểm then chốt là phía Iran rõ ràng đang cảm thấy mình có thế mạnh và tự tin hơn, dẫn đến việc họ từ chối nhượng bộ dù nó có thể mang lại lợi ích ngắn hạn cho họ", Alex Gray, cựu chánh văn phòng Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, cho hay.

Nhưng Mỹ cũng không thể chịu đựng thêm kịch bản từ bỏ đàm phán và thúc đẩy một cuộc chiến tổng lực, có thể khiến giao tranh lan khắp Trung Đông. Thực tế trên đang khiến Nhà Trắng rơi vào tình thế bế tắc khi có rất ít lựa chọn khả thi.

Người biểu tình phản đối Mỹ, Israel tại thủ đô Tehran, Iran hồi tháng 5. Ảnh: AFP

Chỉ còn ba tháng nữa là tới cuộc bầu cử quốc hội giữa kỳ, trong khi giá xăng trung bình tại Mỹ đã chạm mức 1,08 USD/l, tăng so với mức 1,02 USD hồi tháng trước. Nhiều nghị sĩ đảng Cộng hòa đang rất sốt ruột muốn khép lại cuộc chiến để tập trung vào những chính sách kinh tế có lợi trong gói dự luật đối nội mà ông Trump đã ký ban hành mùa hè năm ngoái.

Nhưng khi giao tranh kéo dài, lính Mỹ sẽ tiếp tục đối mặt nguy cơ thương vong từ đòn tập kích của Iran, các căn cứ Mỹ vẫn liên tục bị tấn công và các nước vùng Vịnh vẫn hứng chịu mưa tên lửa từ Iran, đe dọa đẩy giá năng lượng lên cao hơn nữa.

Những điều này khiến cuộc chiến tiếp tục phủ bóng đen lên cuộc bầu cử giữa kỳ, giữa lúc áp lực chi phí sinh hoạt tiếp tục đè nặng lên người dân Mỹ. Dù ông Trump quả quyết không để yếu tố chính trị ảnh hưởng tới quyết định của mình, không có dấu hiệu nào cho thấy một lối thoát dễ dàng sẽ xuất hiện trong những tháng sau bầu cử.

"Tổng thống Trump đang rơi vào thế tiến lui đều khó", Danny Citrinowicz, chuyên gia Trung Đông thuộc Hội đồng Đại Tây Dương, đánh giá. "Bất cứ thỏa thuận tiềm năng nào cũng sẽ có điều khoản buộc Mỹ phải thừa nhận Iran nắm quyền kiểm soát eo biển Hormuz ở mức độ nào đó, điều mà Mỹ khó chấp nhận".

Nếu Mỹ không chấp nhận điều khoản như vậy, đàm phán sẽ lại đổ vỡ và các đòn đấu hỏa lực ăn miếng trả miếng sẽ tái bùng phát. "Việc Mỹ tăng cường can thiệp quân sự vào Iran gần như chắc chắn sẽ giữ giá dầu ở mức cao, mà không có gì đảm bảo Iran sẽ chịu lùi bước hay đổi hướng chiến lược. Đây chính là nguồn cơn của bế tắc hiện nay", Citrinowicz nói.

Eo biển Hormuz không chỉ là vấn đề duy nhất. Việc cho phép Iran thu phí hay cản trở tàu thuyền qua lại có thể tạo ra một tiền lệ xấu đối với các đối thủ khác của Mỹ và đồng minh, như lực lượng Houthi ở Biển Đỏ.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tại cuộc họp nội các ở Trại David, bang Maryland, ngày 31/7. Ảnh: AP

"Mỹ sẽ rất khó nhượng bộ trong vấn đề này", Gray nói. "Nếu chúng ta chấp nhận việc bất kỳ bên nào cũng có thể tự ý thu phí hay phong tỏa các luồng hàng hải quốc tế quan trọng, điều đó sẽ giáng đòn mạnh vào thương mại đường biển, cản trở hải quân Mỹ hoạt động và chà đạp lên nguyên tắc tự do hàng hải vốn được duy trì suốt 80 năm qua".

Hôm 31/7, Tổng thống Trump tỏ ra vô cùng bất bình với Iran, cáo buộc giới chức nước này thiếu thiện chí đàm phán và làm sai lệch thông tin về các cuộc thảo luận hạt nhân đang diễn ra.

"Tôi mất dần niềm tin vào họ vì họ toàn dối trá và bóp méo sự thật", ông nói trong cuộc họp nội các tại Trại David.

Tổng thống lâu nay vẫn khẳng định rằng Mỹ đã xóa sổ phần lớn năng lực tấn công của Iran, song vào cuối tuần trước, ông đã phải thừa nhận rằng Tehran vẫn còn một số tên lửa và máy bay không người lái (UAV) trong kho.

Tàu thuyền hiện vẫn có thể lưu thông qua eo biển Hormuz, giữ giá dầu dưới ngưỡng 100 USD/thùng. Tuy nhiên, vài ngày qua, Iran cùng các lực lượng ủy nhiệm đã tập kích một căn cứ Mỹ ở Kuwait và cơ sở hạ tầng năng lượng tại Arab Saudi. Họ cũng bị nghi đứng sau cuộc tấn công mạng nhắm vào hệ thống cấp nước sinh hoạt ở bang Minnesota, Mỹ.

Mặt khác, việc lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn tại Yemen tuyên bố phong tỏa hàng hải với Arab Saudi ở biển Đỏ cho thấy Tehran chưa muốn sớm chấm dứt xung đột, Greg Priddy, chuyên gia về thị trường năng lượng, nghiên cứu viên cấp cao tại Trung tâm Lợi ích Quốc gia Mỹ, nhận định. Ông cho rằng đây là một chiến thuật nhằm làm suy yếu vị thế của Tổng thống Trump.

"Điều này cho thấy Iran thực sự đang khá tự tin", ông nói. "Tôi nghĩ họ xem đây như đòn quyết định để ép Mỹ phải nhượng bộ".

Những lựa chọn khó khăn

Theo Elliott Abrams, cựu đặc phái viên Mỹ về vấn đề Iran, Tổng thống Trump hiện đứng trước 3 lựa chọn: Lùi bước và chấp nhận để Iran kiểm soát Hormuz, đánh mạnh hơn nữa cho tới khi Iran chịu thỏa hiệp thực sự, hoặc câu giờ bằng cách tiếp tục phong tỏa các cảng biển của họ và duy trì thế ăn miếng trả miếng. Tuy nhiên, cả ba phương án đều không phải những lựa chọn tốt.

"Iran có thể sẽ không chịu chấp nhận một cuộc chiến dai dẳng ở mức độ thấp cùng lệnh phong tỏa hiện tại. Cũng rất có thể họ tin rằng việc giáng đòn mạnh hơn và trên diện rộng hơn sẽ khiến ông Trump phải lùi bước", Abrams lưu ý. "Điều này sẽ khiến Tổng thống chỉ còn hai lựa chọn là chấp nhận thất bại trước Iran hoặc leo thang xung đột bằng cách đáp trả mạnh tay hơn".

"Cả hai con đường đều không phải thứ Tổng thống muốn, vì thế Mỹ mới rơi vào cảnh bế tắc", ông cho biết thêm.

Tổng thống Trump tuần trước dường như đã chấp nhận thực tế bế tắc. Hôm 29/7, ông tuyên bố "đã đến lượt chúng ta giáng đòn vào họ". Nhưng đến nay, ông vẫn chưa hiện thực hóa lời cảnh báo đáng sợ nhất về việc san phẳng cơ sở hạ tầng dân sự của Iran, như các cây cầu và nhà máy lọc nước biển.

James Jeffrey, cựu đại sứ Mỹ từng công tác tại Trung Đông qua ba đời tổng thống, nhận định rủi ro khi Tổng thống Trump hiện thực hóa những lời đe dọa là Iran sẽ dốc toàn lực trả đũa. Điều này có thể đẩy các nhà máy lọc dầu, trạm điện, nhà máy khử mặn của các đồng minh của Mỹ ở vùng Vịnh vào tình cảnh liên tục bị đe dọa, khiến Washington cạn kiệt kho tên lửa phòng thủ và đẩy giá xăng tăng vọt.

"Vấn đề là Iran đang tiến hành một cuộc chiến gần như toàn diện và sẽ không bỏ cuộc", ông nói. "Theo thời gian, lệnh phong tỏa sẽ làm suy yếu họ, nhưng điểm mấu chốt lại nằm ở chính thời gian".

Trong khi đó, mọi dấu hiệu đều cho thấy Mỹ vẫn muốn tìm kiếm một giải pháp thông qua thương lượng. Qatar và Pakistan đang tiếp tục thúc đẩy hai bên trở lại bàn đàm phán hòa bình sau khi thỏa thuận ngừng bắn trước đó đổ vỡ.

Vị trí eo biển Hormuz và Iran. Đồ họa: Guardian

Fred Fleitz, cựu chánh văn phòng Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ, cho rằng chính quyền Tổng thống Trump "chưa đến mức phải buông tay và chấp nhận sống chung với cuộc xung đột".

Theo ông, nếu tin rằng có thể ép Mỹ chấp nhận một thỏa thuận bất lợi chỉ vì cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới, Iran "nên suy nghĩ lại".

Một nguồn tin giấu tên thân cận với Nhà Trắng, cho hay đội ngũ của ông Trump đã chấp nhận thực tế khó có một lối thoát phù hợp trước cuộc bầu cử tháng 11.

"Điều này đã được tính đến", nguồn tin nói. "Dù không có lợi, nó cũng không phải là yếu tố định đoạt kết quả bầu cử".

Vũ Hoàng (Theo Politico, AFP, Reuters)