Bài viết này dành cho những người đàn ông đã xem hết Spider-Man: Brand New Day

Những tác phẩm điện ảnh về Người Nhện thường tồn tại một cảnh tượng quen thuộc: dưới một con phố New York đang rợp cờ hoa, một đoàn người hô lớn cái tên “SPIDER-MAN”, và trong đám đông cuồng nhiệt ấy, có một cá nhân trông rất đỗi bình thường. Anh hoà làm một với người dân New York đang reo hò, nhưng anh không reo cùng họ: Peter Parker cảm thấy không thoải mái khi tự mình tung hô cái tên Người Nhện, tính tình khiêm tốn của anh không cho phép điều đó xảy ra.

Quan sát một lúc lâu, khán giả sẽ cảm thấy một cái lạnh nhẹ thoáng qua. Cái mặt nạ Người Nhện được cả một thành phố ngợi ca và tin yêu, còn chẳng ai biết tới danh tính của con người thật ẩn sau tấm mặt nạ đó. Dù trong chúng ta, không ai là siêu anh hùng cả, nhưng cái cảm giác ấy không phải của riêng Spider-Man: có những người đàn ông đang sống với cảm giác đó suốt hàng chục năm trời mà chưa từng một lần gọi được cảm giác ấy thành lời.

Nếu như bạn chưa biết, thì đàn ông chúng tôi trưởng thành hai lần. Lần thứ nhất có thể có cờ, có hoa, thậm chí có cả người vỗ vai khen cậu con trai “đã lớn”. Nhưng trong lần trưởng thành thứ hai, bài học đến muộn hơn, đến một cách âm thầm, không ai dạy gã đàn ông trẻ tuổi mà cũng không còn ai bắt tay chúc mừng.

02

Lần thứ nhất: một hợp đồng có điều khoản ẩn

Lần trưởng thành đầu tiên định nghĩa người đàn ông bằng công năng của anh ta, được đo bằng những chỉ mục và con số rất cụ thể: gánh được gì, kiếm được bao nhiêu, che chở cho ai. Giao kèo ấy hấp dẫn vì nó rất rõ ràng, và người ta ký vào bản hợp đồng khi mới ngoài 20, vẫn còn là thời điểm cơ thể căng tràn sức sống và đầu óc thì căng tràn những ý nghĩ tự phụ.

Điều khoản ẩn nằm ở chỗ giá trị của anh gắn chặt với hiệu suất của anh.

Hồi còn sống, Tony Stark từng nói với cậu bé Peter Parker một câu mà thoạt nghe như lời răn dạy về sự khiêm nhường: nếu cậu chẳng là gì khi không có bộ giáp, thì cậu không xứng đáng có nó. Bài học từ Stark đã kẹt lại với cậu Parker trẻ tuổi suốt nhiều năm, yêu cầu cậu phải chứng minh được giá trị của mình để xứng đáng với những gì cậu đang được hưởng.

Nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Phát triển Xã hội (ISDS) khảo sát 2.567 nam giới tuổi 18-64 tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Khánh Hòa và Hòa Bình cho thấy hình mẫu “người đàn ông đích thực” trong mắt chính họ gồm ít nhất 23 tiêu chí, trải trên bốn lĩnh vực: sự nghiệp, năng lực và tính cách, sinh lực, bổn phận với gia đình. Gần một phần tư số người được hỏi thừa nhận thấy áp lực trong cuộc sống, và trong nhóm ấy, hơn 80% chịu áp lực tài chính, gần 70% chịu áp lực sự nghiệp.

Theo TS. Khuất Thu Hồng, Viện trưởng ISDS, những người tự thấy mình chưa làm tròn vai trụ cột thường bị ám ảnh bởi ý nghĩ rằng mình đã thất bại trong vai trò một người đàn ông đích thực.

Với người Việt Nam ta, câu “đàn ông là trụ cột” được nói ra như một lời khen, rằng chúng ta xứng đáng với cái chức danh vững chãi ấy. Ngày ngày, người đàn ông vẫn cố gắng chứng minh giá trị của một trụ cột gia đình.

03

Cái bẫy: bảo vệ ai đó bằng cách quyết định thay họ

Người đàn ông giỏi ở lần trưởng thành thứ nhất rất dễ mắc một sai lầm, là ra quyết định thay cho người mình thương, rồi tự gọi đó là sự hy sinh. Bản thân anh sẽ coi đó là sự cao thượng, nhưng khi nhìn từ góc độ của những người “hưởng lợi” từ quyết định trên, đó lại là biểu hiện của việc mất tự chủ, bị gạt ra một bên.

Trong Spider-Man: Brand New Day, chi tiết này được đẩy lên cao trào khi Mary Jane đối chất với Người Nhện. Cô giận vì cậu đã tự quyết định thay cho bạn bè mình, khi chưa từng hỏi họ có sẵn lòng chấp nhận rủi ro để được biết cậu hay không. Và rồi cô nói một câu với sát thương cao hơn mọi đòn chí mạng mà ác nhân có thể gây ra cho Người Nhện: Mary Jane không thể nói lời yêu Peter, bởi lẽ cô không biết cậu là ai.

Tình yêu cần một đối tượng cụ thể, trong khi người đàn ông nấp sau chức năng “làm trụ cột” thì chưa từng đưa cho ai thứ gì để yêu. Hơn nữa, hành động hy sinh thầm lặng này có khi còn phản tác dụng. Khi người được bảo vệ biết sự thật, nhưng lại không thể bày tỏ sự trân trọng khi không hiểu trọn vẹn bản chất vấn đề, người đàn ông sẽ cảm thấy tổn thương và rạn nứt sinh ra từ đó.

Đằng sau kiểu bảo vệ đơn phương ấy thường là một cơ chế phòng ngự quen thuộc của cánh đàn ông. Một điều tra được thực hiện năm 2021 bởi Bộ Y tế ghi nhận 64% nam giới trưởng thành có uống rượu bia trong 30 ngày trước đó, so với 10% ở nữ giới, và cứ ba nam giới thì có một người uống ở mức nguy hại. Trong khi đó, theo ThS. Trần Quang Trọng, tỷ lệ nam giới chủ động đi tham vấn tâm lý chỉ vào khoảng 30%, thấp hơn nhiều so với nữ. Ông mô tả hiện tượng “trầm cảm che đậy”, khi người đàn ông gặp bất ổn thì tìm đến chất kích thích, lái xe ẩu hoặc giận dữ vô cớ thay vì mở lời và mở lòng.

Phiên bản Việt của câu chuyện ấy quen đến mức, nhiều người trong chúng ta đã chứng kiến hay nghe kể cảnh này trong thực tế: ông chồng giấu chuyện mất việc, sáng vẫn mặc sơ mi ra khỏi nhà rồi ngồi cà phê tới chiều; người con trai vay nóng trả nợ mà im lặng với cả nhà. Khi sự thật vỡ lở, người vợ, người mẹ lại không đau vì cú sốc tài chính. Họ buồn vì mình đã bị xem như người cần được che chở, thay vì người cùng chia sẻ gánh nặng gia đình.

04

Lần thứ hai: bài học tới khi người đàn ông rơi vào thế bị động

Cột mốc trưởng thành thứ hai hiếm khi đến từ một kẻ thù bên ngoài. Nó đến từ bên trong, dưới dạng một thay đổi tới bất ngờ: cơ thể bắt đầu cần bảo trì, thu nhập chững lại, bố mẹ bắt đầu ốm, hay những cơn giận bột phát khiến không khí gia đình trở nên căng thẳng không cần thiết.

Trong phim, thứ trỗi dậy trong Peter là phần ADN nhện: giác quan thay đổi khiến cậu bị choáng ngợp, cơ thể tự sinh ra tơ, và cậu cảm thấy không thoải mái trước việc phải sống ngoài vùng an toàn. Phản xạ đầu tiên của Peter là kiềm chế nó: Peter tạo ra một thiết bị ức chế, mô phỏng nguyên mẫu mà Bruce Banner dùng để kìm nén Hulk, giữ được vẻ ngoài bình thường và trở thành người có ích cho xã hội. Sau đó, cậu dùng đúng công nghệ ấy lên Jean Grey để vô hiệu hóa kẻ làm loạn. Gặp phần khác lạ trong mình hay trong người khác, cách xử lý của cậu vẫn là một: khống chế.

Thiết bị nhỏ bé kia đại diện cho một cách né tránh, giúp Peter không phải lớn, không phải đối diện với chính những thay đổi trong mình. Người đàn ông trưởng thành phải là người đã sống đủ lâu với cơn giận, tham vọng và nỗi sợ của mình để biết chúng vận hành ra sao, rồi mới có quyền chọn lúc nào dùng, lúc nào cất đi. Người chưa hiểu bản thân mình thì chỉ có thể đối phó bằng hai cách: dập tắt nó, hoặc bị cuốn theo dòng chảy của cảm xúc.

Năm 2024, Việt Nam tiêu thụ khoảng 4,6 tỷ lít bia, đứng thứ 8 thế giới. Con số trên vẫn được xướng lên như tung hô một nét văn hóa đặc thù, nhưng ta có thể đọc nó theo hướng khác: đó là quy mô của một cách gây tê tập thể.

Cái giá của vai trụ cột

Khảo sát ISDS · 2.567 nam giới 18–64 tuổi tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Khánh Hòa và Hòa Bình

Cách gây tê

Điều tra của Bộ Y tế, 2021 · người trưởng thành

05

Người thầy: những người họ không ngờ tới

Và trong cái chơi vơi giữa lớn và trưởng thành, một người đàn ông may mắn có thể gặp được “quý nhân phù trợ”. Những cá nhân này không rủng rỉnh tiền bạc và danh vọng, đôi khi họ chỉ có những bài học đúc kết ra từ một cuộc đời bạc bẽo.

Frank Castle trong Spider-Man: Brand New Day là mẫu người cha mang tính cảnh báo, chứ không phải một tấm gương để Peter noi theo. Anh nói với Peter rằng việc sống ẩn dật là một bản án, rằng nếu biết người nhà mình còn sống, anh sẽ chẳng bao giờ trốn họ nhân danh việc giữ họ an toàn. Những lời tâm sự này có sức nặng vì Frank đã trả một cái giá đắt và anh không còn sự lựa chọn, nhưng Peter thì khác khi cậu vẫn còn khả năng chọn cho mình một lối đi. Nhưng “thầy Frank” cũng chỉ giảng được nửa bài, bởi lẽ cách anh xử lý mối nguy vẫn là leo lên nóc nhà với khẩu súng bắn tỉa. Chân lý đời Frank Castle/The Punisher, và cũng là cách giải quyết vấn đề hiệu quả nhất mà anh có: dùng viên đạn cho mọi vấn đề. Và Peter tách khỏi người thầy ấy theo cách rất riêng, cậu lấy thân mình chắn giữa “lời khuyên” của Frank và nạn nhân của nó.

Chuyện thiếu người để nói thật cũng có dấu vết trong số liệu. Khảo sát tháng 5/2021 của Survey Center on American Life ghi nhận tỷ lệ nam giới Mỹ có từ sáu người bạn thân trở lên giảm từ 55% năm 1990 xuống 27%, còn tỷ lệ không có người bạn thân nào tăng từ 3% lên 15%. Dữ liệu năm 2024 của chính trung tâm này cho thấy khoảng cách giới đã thu hẹp, với 17% nam và 16% nữ nói mình không có bạn thân. Điều còn lại sau hai đợt khảo sát vẫn là chất lượng của mối quan hệ: nam giới báo cáo mức gắn kết cảm xúc với bạn bè thấp hơn.

Ở Việt Nam, ông bố thường khó dạy được con trai chính vì ông phải giữ tư thế của người thành công. Với họ, những câu chuyện về những lần thất thế hay những nỗi sợ thầm kín sẽ khiến họ mất đi cái “uy” trong nhà. Vậy nên, đôi khi bài học đường đời thực tế lại đến từ ông chú thất bại, người anh vừa ly hôn, ông đồng nghiệp lớn tuổi vừa mất việc. Sự thành thật ấy là món quà của người không còn cần giữ thể diện.

06

Trưởng thành, là hiểu được mình

Lần trưởng thành thứ nhất dạy người đàn ông cách làm. Lần thứ hai đòi ở anh một điều khó hơn nhiều: chấp nhận rằng mình đáng được yêu ngay cả khi chẳng làm được gì.

Trong Spider-Man: Brand New Day, dì May để lại cho Peter một lời mà đại ý là: con đặc biệt, nhưng những người yêu con thì yêu con vì con là con, chứ đâu phải vì con đặc biệt; hãy nhớ điều đó ngay cả những lúc con thấy mình đơn độc, và đó mới là trách nhiệm sâu xa nhất của con, dù sau này con mạnh mẽ đến đâu. Trong các ấn phẩm và các bộ phim điện ảnh về Người Nhện, hai chữ “trách nhiệm” luôn gắn chặt với danh tính của Peter Parker. Vì siêu sức mạnh, cậu có trách nhiệm với thành phố, với người dân, với những người thân yêu nhất. Thế nhưng, những lời chân tình này thường được bác Ben — hình mẫu đàn ông trong đời Peter — thốt ra trước khi tai họa ập tới.

Hai chữ “trách nhiệm” kinh điển vốn hướng ra ngoài, gắn sức mạnh lớn với trách nhiệm lớn. Nhưng khi nó được thốt ra bởi người phụ nữ nuôi dạy Peter khôn lớn, nó lại mang một ý nghĩa đặc biệt: dì May hướng hai chữ “trách nhiệm” vào bên trong, yêu cầu Peter phải có trách nhiệm với bản thân mình.

Nghịch lý đắt nhất phim nằm ở chỗ Peter dám mở toàn bộ tâm trí cho kẻ thù bước vào xem, điều mà cậu đã tránh làm với Ned và MJ, người bạn thân và người cậu cho là bạn đời. Chuyện này thì rất thực tế: người ta dễ trút lòng với người lạ, vì người lạ đứng ngoài cuộc đời mình, chẳng có tư cách để thất vọng về mình, rồi đến mai chẳng phải nhìn mặt nhau. Nhưng đôi khi, việc mở lòng với một người xa lạ lại giúp họ may mắn tìm được một tri kỷ, hay một ý trung nhân.

Peter cứu Jean mà không sử dụng thiết bị công nghệ cao hay với kỹ năng chiến đấu hơn người, cậu chỉ nói một câu ngắn, đủ để Jean biết rằng cô không cô đơn. Dù bản năng của đàn ông là sửa chữa, Peter Parker lại thắng lớn vào lúc cậu không còn oằn mình ra sửa chữa sai lầm, mà bằng một động thái mở lòng.

Nhiều khi, đàn ông được kính trọng bởi những gì anh ta làm được, được mến mộ vì những chức năng anh ta thực hiện được. Trong bài điếu văn, người ta thường nghe tới những thành tựu mà người đàn ông đạt được trong đời, nhưng hiếm khi thấy một lời nào mô tả về niềm vui, sở thích hay giọng cười của họ.

Spider-Man

Chúng ta đều thương bố, nhưng bạn có thực sự quen biết ông không?

Hãy nghĩ về điều đó, quy chiếu để thấu hiểu bản thân, và cố gắng đừng để lại di sản ấy cho thế hệ kế cận.

Góc nhìn