Ca nhạc vào bảo tàng: Khi nghe nhạc thành trải nghiệm 'đắm chìm'

Đó là Sóng tự tình - chương trình mở màn cho chuỗi Museumoon do Xin Chào Entertainment thực hiện. Đêm diễn sẽ diễn ra tối 31-5 còn kết hợp format talkshow của MC Nguyên Khang cùng các nghệ sĩ như: Hiền Thục, Ôn Vĩnh Quang, Phương Phương Thảo, Tuấn Dũng trong không gian di sản vốn quen thuộc với công chúng yêu mỹ thuật.

Khi khán giả không chỉ xem

Việc đưa âm nhạc vào không gian di sản ở TP.HCM không hoàn toàn mới. Từ năm 2005, chương trình Con đường âm nhạc đã thực hiện đêm nhạc Thanh Tùng tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, tạo nên một trải nghiệm đặc biệt giữa kiến trúc cổ và những bản tình ca nổi tiếng của ông.

Tuy nhiên ở thời điểm đó, các chương trình như vậy vẫn mang tính sự kiện đơn lẻ. Phải đến vài năm gần đây, khi xu hướng immersive art (kiểu trải nghiệm nghệ thuật bằng nhiều giác quan) và "kinh tế trải nghiệm" bùng nổ toàn cầu, concert trong bảo tàng mới dần được nhìn nhận như một mô hình nghệ thuật độc lập, nơi không gian trở thành một phần của tác phẩm.

Đạo diễn Dương Mai Việt Anh cho biết: "Các bảo tàng hiện đại giờ đây không chỉ cạnh tranh bằng bộ sưu tập mà còn bằng trải nghiệm. 

Công chúng trẻ không còn muốn chỉ "nhìn ngắm". Họ muốn được bước vào không gian nghệ thuật, được tương tác, được nhập vai và được cảm nhận bằng nhiều giác quan. 

Đó là lý do ngày càng nhiều buổi hòa nhạc, nghệ thuật trình diễn, nghệ thuật âm thanh hay immersive show xuất hiện ngay trong các không gian di sản".

Năm 2018, khi Beyoncé và Jay-Z phát hành MV APESHIT quay tại Musée du Louvre, nhiều người từng nghĩ đó chỉ là một "màn chơi lớn" của giới siêu sao. Nhưng thực tế, dự án ấy trở thành dấu mốc cho xu hướng mới: biến bảo tàng thành một không gian trình diễn đương đại.

Trong MV APESHIT, những hành lang cổ kính của Louvre trở thành sân khấu cho hip hop, thời trang và nghệ thuật thị giác. Hiệu ứng mạnh đến mức Louvre sau đó mở hẳn tour tham quan theo dấu Beyoncé - Jay-Z dành cho du khách. Không chỉ vậy, bảo tàng nổi tiếng nhất thế giới còn ghi nhận lượng khách tăng vọt sau hiệu ứng từ MV.

Nếu Beyoncé - Jay-Z đưa văn hóa pop bước vào bảo tàng bằng hip hop và video art thì Björk lại biến Museum of Modern Art thành một thế giới âm thanh - thị giác đa giác quan trong triển lãm mang tên cô năm 2015. Ở đó, khán giả không chỉ "xem nghệ sĩ" mà còn bước vào toàn bộ vũ trụ sáng tạo của Björk.

Tại Mỹ, Cleveland Museum of Art nhiều năm nay tổ chức chuỗi Chamber Music in the Galleries, đưa hòa nhạc thính phòng vào thẳng các gallery trưng bày nghệ thuật. Ở Anh, Manchester Museum từng gây chú ý với EarthSonic Live - chương trình kết hợp DJ set, nghệ thuật âm thanh và dữ liệu sinh học của cây cối trong không gian bảo tàng.

Trong khi đó, Bảo tàng MINA tại Bucharest lại theo đuổi xu hướng immersive concert: kết hợp nhạc cổ điển, hình chiếu kỹ thuật số và hiệu ứng thị giác khổng lồ để biến việc nghe nhạc thành trải nghiệm "đắm chìm".

Trước trào lưu đó, một bài viết của báo Le Monde đã nhận định: "Các bảo tàng hiện nay ngày càng "nghiện immersive", bởi trải nghiệm nhập vai đang trở thành nhu cầu mới của công chúng hiện đại.

Museumoon xuất hiện đúng trong dòng chảy đó. Theo đạo diễn Vân Trình, dự án lấy cảm hứng từ ý tưởng "đêm ở bảo tàng", biến không gian vốn tĩnh lặng thành một "triển lãm sống", nơi âm nhạc, câu chuyện và cảm xúc cùng tồn tại, giúp "ranh giới giữa người thưởng thức và tác phẩm dần được xóa nhòa".

Điểm đáng chú ý là Museumoon không định vị mình như một sân khấu ca nhạc thông thường. Đơn vị tổ chức gọi đây là mô hình "curator" - giám tuyển trải nghiệm nghệ thuật. Nghĩa là mỗi show không chỉ có nghệ sĩ mà còn có concept, cấu trúc không gian và cách dẫn dắt cảm xúc riêng.

Ba chương trình đầu tiên của chuỗi dự kiến có: Sóng tự tình (31-5), Chuyện chưa kể (25-6) và Rock in Museum (30-7). Trong đó tên gọi Rock in Museum cho thấy tham vọng khá rõ khi đưa cả những chất liệu âm nhạc tưởng như đối lập với không gian bảo tàng vào một ngữ cảnh mới.

Lo ngại nghệ thuật làm nền check-in?

Một thay đổi rất lớn của ngành giải trí hiện nay là khán giả không còn chỉ mua vé chỉ vì nghệ sĩ. Họ mua trải nghiệm. Cùng một ca sĩ nhưng việc nghe họ hát trong nhà thi đấu đông hàng chục ngàn người sẽ hoàn toàn khác với việc ngồi giữa không gian di sản, ánh sáng thấp, khoảng cách gần và cảm giác như đang bước vào một câu chuyện.

Đó cũng là lý do mô hình immersive performance bùng nổ. Khán giả hiện đại muốn có cảm giác "độc bản", thứ không thể xem lại hoàn toàn qua video TikTok hay YouTube. Một đêm diễn trong bảo tàng vì thế dễ tạo ra cảm giác đặc biệt hơn concert công thức đại trà.

Ở chiều ngược lại, chính nghệ sĩ cũng buộc phải thay đổi. Không gian bảo tàng không cho phép lối biểu diễn quá ồn ào hay phụ thuộc hoàn toàn vào kỹ xảo sân khấu. Nghệ sĩ phải kể chuyện nhiều hơn, tiết chế hơn và kết nối trực tiếp hơn với khán giả. 

Dĩ nhiên, xu hướng này cũng gây tranh cãi.

Thực tế vài năm gần đây thị trường nghệ thuật Việt Nam đã xuất hiện ngày càng nhiều mô hình "lai" giữa trình diễn và không gian di sản: Acoustic show trong gallery, trình diễn đương đại trong nhà cổ, triển lãm kết hợp sound art hay concert quy mô nhỏ trong các công trình kiến trúc cũ. Đó không còn là chuyện "đem ca sĩ vào bảo tàng hát" mà là nỗ lực tạo ra một kiểu thưởng thức nghệ thuật khác.

Nhiều nhà nghiên cứu lo ngại các mô hình immersive quá chú trọng thị giác và tính "Instagrammable" (một từ phổ biến trong văn hóa đương đại, dùng để chỉ những không gian, món đồ, sự kiện hoặc trải nghiệm có tính thẩm mỹ cao, dễ chụp ảnh đẹp và dễ lan truyền trên mạng xã hội - đặc biệt là Instagram), khiến công chúng đến bảo tàng chủ yếu để chụp hình check-in thay vì thưởng thức nghệ thuật thật sự.

Đó là ranh giới không dễ tách bạch giữa "đưa nghệ thuật đến gần công chúng" và "biến nghệ thuật thành trải nghiệm tiêu dùng". Tuy nhiên khó phủ nhận rằng chính những mô hình như vậy đang kéo một lớp khán giả trẻ quay trở lại với không gian văn hóa vốn từng bị xem là xa cách.