Thi tốt nghiệp ôm đồm tuyển sinh

Tôi đã không hình dung nổi phòng thi tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang lộn xộn đến mức một thầy giáo - thư ký điểm thi - vào hẳn trong phòng, nhắc bài học sinh môn Toán, như thông tin ban đầu của nhà chức trách.

Trong khi đó, trưởng điểm thi bị xác định đã chỉ đạo một số giám thị "tạo điều kiện" không đúng quy chế. Bốn người đã bị khởi tố.

Người lớn can thiệp vào tương lai của trẻ con ngay tại nơi đáng lẽ được giám sát cẩn thận, trong một kỳ thi quan trọng. Nếu chỉ nhìn đây như câu chuyện đạo đức cá nhân, tức là chưa đi đến tận cùng của vấn đề. Cần hỏi thêm vì sao một kỳ thi lại có thể tạo ra sức ép lớn đến mức thầy cô sẵn sàng bước qua ranh giới nghề nghiệp và pháp luật.

Ngành giáo dục Việt Nam từng trả giá cho câu hỏi này. Năm 2018, tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình, hàng trăm bài thi bị nâng điểm. Gian lận không chỉ đến từ lòng tham hay sự nể nang. Nó còn được nuôi bởi cơ chế trong đó vài phần chênh lệch điểm có thể đổi trường, đổi ngành, thậm chí đổi quỹ đạo đời người. Khi quá nhiều cơ hội dồn vào một bảng điểm, bảng điểm ấy dễ trở thành mục tiêu tác động.

Kỳ thi hiện nay mang tên tốt nghiệp THPT nhưng thực tế đang làm ba việc. Nó xác nhận một học sinh đã hoàn thành chương trình phổ thông. Nó cung cấp dữ liệu để đánh giá việc dạy và học. Nó còn dùng cho tuyển sinh đại học. Cả ba mục tiêu đều có lý do. Vấn đề nằm ở chỗ mục tiêu thứ ba ngày càng lấn át.

Sai phạm ở Tuyên Quang sẽ được xử lý. Nhưng sau khi xử lý người vi phạm, câu hỏi về thiết kế chính sách vẫn còn đó. Chúng ta muốn kỳ thi tốt nghiệp tiếp tục là cuộc tuyển chọn quy mô quốc gia, hay trả nó về đúng hai chức năng nền tảng?

Chức năng đầu tiên là xác nhận người học đạt yêu cầu căn bản của giáo dục phổ thông. Tốt nghiệp không có nghĩa học sinh giỏi đều mọi môn, càng không có nghĩa các em đã sẵn sàng cho mọi ngành học ở đại học. Tấm bằng chỉ nên xác nhận rằng sau 12 năm, người học đã đạt mức kiến thức, kỹ năng và năng lực tối thiểu mà chương trình yêu cầu.

Nếu nhìn theo cách ấy, đề thi không cần phân loại thật chi li nhóm học sinh điểm cao. Nó cần đo những điều thiết yếu: một người trẻ có biết đọc hiểu văn bản, vận dụng toán học vào tình huống thông thường, hiểu những nguyên lý cơ bản, biết suy luận, diễn đạt và giải quyết vấn đề ở mức phù hợp hay không.

Điều đó không có nghĩa kỳ thi phải dễ. Quan trọng là đề thi có đo đúng năng lực chương trình cam kết trang bị hay không. Một bài thi thiên về đánh đố có thể phân hóa đẹp trên bảng điểm nhưng chưa chắc cho biết học sinh đã học được gì. Một đề thi gần đời sống, yêu cầu đọc, hiểu và vận dụng sẽ hữu ích hơn cho việc xác nhận năng lực phổ thông.

Từ năm 2025, điểm xét tốt nghiệp kết hợp giữa kết quả thi và quá trình học tập ở trường, mỗi phần chiếm 50%. Cách làm này thừa nhận vài giờ làm bài không thể mô tả đầy đủ năng lực học sinh. Nhưng khi tăng vai trò đánh giá trong nhà trường, điểm học tập cũng phải đáng tin cậy. Nếu mỗi nơi cho điểm theo một chuẩn khác nhau, học bạ khó trở thành bằng chứng công bằng. Vì thế cần chuẩn đánh giá rõ hơn, kiểm tra chéo và phát hiện điểm tăng bất thường.

Chức năng thứ hai là giúp hệ thống giáo dục nhìn lại chính mình. Sau mỗi mùa thi, dư luận thường chú ý đến thủ khoa, điểm 10, phổ điểm tăng hay giảm. Nhưng với cơ quan quản lý, giá trị lớn hơn nằm ở câu hỏi khác. Học sinh đang yếu năng lực nào. Môn học nào chênh lệch lớn giữa các vùng. Các em nhớ kiến thức nhưng đã biết vận dụng chưa. Khoảng cách giữa các nhóm trường đang thu hẹp hay rộng thêm.

Một hiệu trưởng cần kết quả thi không chỉ để biết trường mình đứng thứ bao nhiêu, mà để biết học sinh thường sai ở đâu. Một giám đốc sở cần dữ liệu không chỉ để báo cáo tỷ lệ tốt nghiệp, mà để thấy nơi nào thiếu giáo viên, thiết bị và cần hỗ trợ. Nếu dữ liệu chỉ dùng để xếp hạng, các trường sẽ bảo vệ con số đẹp. Nếu dùng để chẩn đoán, điểm thấp có thể cho thấy nơi nào cần đầu tư hơn.

Muốn vậy, sau kỳ thi cần có báo cáo phân tích đủ sâu thay vì chỉ công bố bảng điểm. Dữ liệu phải cho thấy khác biệt về điều kiện học tập, vùng miền và nhóm người học, đồng thời bảo đảm quyền riêng tư. Cùng một mức điểm thấp nhưng nguyên nhân ở trường thiếu giáo viên có thể rất khác với trường tổ chức dạy học chưa tốt. Chính sách phải phân biệt được những hoàn cảnh ấy.

Khi kỳ thi trở về với hai nhiệm vụ này, việc tổ chức cũng có thể bớt nặng nề hơn. Nhà nước vẫn cần một kỳ thi thống nhất, nghiêm túc và đáng tin cậy để tấm bằng tốt nghiệp ở các địa phương có một chuẩn chung, đồng thời giúp ngành giáo dục có dữ liệu so sánh qua từng năm.

Nhưng kết quả ấy không nên được sử dụng để quyết định đầu vào đại học.

Sẽ có người lo rằng khi giảm vai trò tuyển chọn, kỳ thi sẽ mất sự nghiêm túc. Tôi nghĩ ngược lại mới đáng suy nghĩ. Một kỳ thi không quyết định gần như toàn bộ tương lai người trẻ vẫn phải trung thực. Nếu kết quả không đáng tin, tấm bằng mất ý nghĩa và ngành giáo dục cũng mất chiếc gương để nhìn lại chính mình. Sự nghiêm túc có thể đến từ chuẩn rõ ràng, quy trình minh bạch và trách nhiệm, thay vì sức ép lớn.

Rồi một ngày, sau kỳ thi, một phụ huynh có thể đơn giản chờ biết con mình đã hoàn thành một chặng đường. Một giáo viên nhìn kết quả để hiểu học sinh còn thiếu điều gì. Một hiệu trưởng dùng dữ liệu ấy để sửa cách tổ chức dạy học cho khóa sau.

Khi ấy, kỳ thi vẫn quan trọng, nhưng không còn phải gánh mọi ước mơ, nỗi sợ và cuộc cạnh tranh của học sinh lẫn thầy cô. Nó chỉ làm đúng phần việc được ghi trong tên gọi của mình.

Chúng ta có thể trả lại cho kỳ thi ý nghĩa vừa phải ấy không?

Nguyễn Thành Hưng